Premium| Nashik Food Culture: नाशिकच्या स्वादिष्ट परंपरा

विक्रम जोर्वेकरसमृद्ध खाद्यसंस्कृतीचे केंद्र ही नाशिकची आणखी एक आगळी ओळख. नाशिकच्या खाद्यपदार्थांमध्ये पारंपरिक चव, स्थानिक घटक आणि आधुनिक तंत्राचा सुंदर संगम आढळतो. नाशिकमध्ये अस्सल महाराष्ट्रीय चवीबरोबरच विविध प्रकारच्या गोड, तिखट आणि मसालेदार पदार्थांची रेलचेल आहे..नाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीला विशिष्ट चव आहे. इथल्या मातीचा सुगंध द्राक्षांच्या मण्यांत जसा उतरतो, तसाच तो मिसळीच्या तिखटसर रश्शातही जाणवतो. येथे चवीलाही परंपरेची बैठक आहे, आणि नावीन्याची जोडही. चटकदार मिसळ, सुगंधित वाईन, कुरकुरीत चिवडा आणि गोडसर जिलेबी अशा पदार्थांच्या प्रत्येक घासागणिक नाशिकची ओळख साकारते. पारंपरिक चवींना नवनव्या प्रयोगांची जोड देत हे शहर आपल्या खवैय्येगिरीने पाहुणचार करते. इथली प्रत्येक चव फक्त जिभेवर नाही, तर आठवणींमध्येही स्थिरावते..जिल्ह्याचे मुख्यालय असल्याने नाशिकमध्ये ग्रामीण भागातील नागरिक विविध कामांसाठी येतात. पूर्वी हे शहर मुख्यतः जिल्हाधिकारी कार्यालय, जिल्हा न्यायालय, मध्यवर्ती बसस्थानक (सीबीएस), रविवार कारंजा, मेनरोड, भद्रकाली, जुने नाशिक आणि पंचवटी परिसरापुरते मर्यादित होते. विशेषतः जिल्हाधिकारी कार्यालय, जिल्हा न्यायालय आणि सीबीएस परिसरातील वर्दळीमुळे येथे खाद्यपदार्थ विक्रेत्यांची वर्दळ असे. फिरत्या विक्रेत्यांकडून चटकदार व हलक्याफुलक्या खाद्यपदार्थांची विक्री होत असे. याच पार्श्वभूमीवर नाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीत मैलाचा दगड ठरलेला कोंडाजी चिवडा लोकप्रिय झाला. याची सुरुवात या परिसरातील गजबजलेल्या भागातून झाली आणि पुढे तो संपूर्ण शहरभर आणि शहराच्या सीमा ओलांडूनही प्रसिद्ध झाला..शंभर वर्षांची चवकोंडाजी गुणाजी वावरे यांनी १९२० साली चिवड्याच्या व्यवसायाची मूळ ठेवली. चवीला तिखट आणि कुरकुरीत असलेला हा चिवडा शेंगदाणे व खोबऱ्याच्या कापांमुळे अधिक चवदार होतो. शंभर वर्षांहून अधिक काळ उलटूनही कोंडाजी चिवडा चवीत आणि म्हणून व्यवसायातही सातत्य राखून आहे. आता या चिवड्याच्या शहरातील विविध भागांमध्ये शाखा आहेत. कोंडाजी चिवड्याची लोकप्रियता केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित न राहता, तो अमेरिका, इंग्लंड तसेच अरब देशांमध्येही निर्यात होतो. कोंडाजी चिवड्याच्या यशामुळे शहरात इतरही चिवडा व भेळ व्यावसायिक उदयास आले. त्यातील काही व्यवसाय आजही टिकून आहेत आणि चिवड्याची चवदार परंपरा पुढे नेत आहेत..मिसळीचा अनोखा ठेवानाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीत चिवडा आणि जिलेबीनंतर ज्या पदार्थाने स्वतःचा वेगळा ठसा उमटवला आहे, तो म्हणजे मिसळ! नाशिकची मिसळ केवळ स्थानिकांचा आवडता पदार्थ नसून राज्यभर प्रसिद्ध आहे. या मिसळीच्या खास चवीमुळे नाशिकला आलेला प्रत्येक पर्यटक येथील मिसळीची चव घेतोच. नाशिकची मिसळ ही चवीला ठसकेबाज आणि मसालेदार. पारंपरिक मिसळीमध्ये उसळ किंवा मटकी घातली जाते. त्यावर पोहे किंवा काही ठिकाणी साबुदाणाही असतो. जाड-बारीक शेव घालून भरपूर रस्सा ओतला जातो. हा रस्सा लाल किंवा काळ्या मसाल्याचा असतो आणि त्यातील तिखटपणा जाणवतो. या मिसळीसोबत कांदा, लिंबू, दही आणि पापड असतो. सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, इतर शहरांप्रमाणे नाशिकच्या मिसळीत फरसाण नसते. सुरुवातीला केवळ नाशकातील पारंपरिक खाद्यप्रकार म्हणून मिसळ ओळखली जात होती. मात्र, नाशिककरांच्या मिसळीवरील प्रेमामुळे मिसळ नुसताच एक खाद्यप्रकार राहिला नाही तर या मिसळीने नाशिक-पर्यटनाला ‘मिसळ टुरिझम’चा झणझणीत आयाम जोडला आहे. आता शहरभर मिसळ व्यवसाय वाढले आहेत. नाशिकच्या प्रत्येक प्रमुख चौकात आणि वर्दळीच्या भागात एकतरी प्रसिद्ध मिसळ केंद्र हमखास दिसते..नाशिकमधील काही ठिकाणांची मिसळ खास चवीसाठी ओळखली जाते. पंचवटीतील भगवती आणि अंबिका मिसळ काळ्या मसाल्याच्या झणझणीत रश्शासाठी प्रसिद्ध आहेत. गंगा टी हाऊस, ओम टी हाऊस आणि हॉटेल बाळासाहेब याठिकाणी पारंपरिक मिसळीची चव आजही टिकून आहे. तुषार मिसळ तिच्या जाड-बारीक शेवेमुळे अधिक चविष्ट लागते. गुरुदत्त मिसळ हिरव्या मसाल्याच्या रश्शासाठी ओळखली जाते, तर भामरे मिसळ तिच्या तिखटपणासाठी प्रसिद्ध आहे. विहार आणि श्यामसुंदर मिसळ बटर लावलेल्या जंबो पावामुळे वेगळी ओळख निर्माण करतात. मखमलाबादची सुदर्शन मिसळ गावरान चवीसाठी प्रसिद्ध आहे. शहर विस्तारले तसे नवनवीन मिसळ व्यवसाय उभे राहिले. कमला विजय, भगवंतराव, सीताबाईंची मिसळ, बाळासाहेब, कृष्णविजय, कपालेश्वर, सोहम यांसारख्या ठिकाणीही मिसळीची वेगळी चव अनुभवता येते. या मिसळीची चव, मसाल्याचा झणझणीतपणा आणि वेगवेगळ्या ठिकाणी मिळणारे खास फ्लेवर यामुळे नाशिकच्या मिसळीने महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृतीत एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे..मिसळ टुरिझमनाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीतील मिसळ हा केवळ हॉटेल व्यवसायाचा भाग राहिला नसून आता तो पर्यटन व्यवसायाचाही एक महत्त्वाचा भाग होऊ लागला आहे. याची सुरुवात साधना मिसळने केली. हॉटेलिंगच्या पारंपरिक संकल्पनेपलीकडे जाऊन त्यांनी संपूर्ण परिवारासाठी मनोरंजनात्मक वातावरण निर्माण केलं. आपल्या विस्तृत जागेचा उपयोग करत बैलगाडी, उंट आणि घोडेस्वारीसारख्या पारंपरिक आणि ग्रामीण अनुभव देणाऱ्या गोष्टी उपलब्ध करून दिल्या. लहान मुलांसाठी खेळणी, पाळीव प्राणी आणि विविध पक्षी ठेवून त्यांनी ‘मिसळ टुरिझम’ ही अनोखी संकल्पना रुजवली. यानंतर नाशिकमध्ये आणखी काही ठिकाणी मिसळ टुरिझमचा विस्तार झाला. मामाचा मळा, पेरूची वाडी, ग्रेप एम्बसी आणि विठ्ठला ही ठिकाणं मिसळाच्या जोडीला पर्यटनाचा एक संपूर्ण अनुभव देणारी ठिकाणं ठरली. येथे गेल्यावर तीन-चार तास कसे निघून जातात हे कळतही नाही. वीकेंडला ही सर्व ठिकाणं पर्यटकांनी ओसंडून वाहतात, विशेषतः बाहेरून येणाऱ्या पर्यटकांची संख्याही लक्षणीय आहे..नॉनव्हेज खाद्य व्यवसायचिवडा, द्राक्षे आणि मिसळ ही नाशिकची ओळख असली तरी खाद्यसंस्कृतीच्या इतर प्रांतातही नाशिकने स्वतःची वेगळी छाप पाडली आहे. त्यात नॉनव्हेजप्रेमींसाठी काही ठिकाणचे सामिष पदार्थ चविष्ट मेजवानी ठरले आहेत. जयेश, तुळजा, रेणुका, जय मल्हार, विनायका, येळकोट आणि दिवट्या बुधल्या ही काही प्रसिद्ध नावे आहेत. येथे मिळणारा लाल आणि काळ्या मसाल्याचा झणझणीत नॉनव्हेज रश्शाची चव स्थानिकांसह पर्यटकांच्याही जिभेवर रेंगाळते. मुंबई-शिर्डी आणि पुणे-नाशिक प्रवास करणाऱ्यांसाठी सिन्नरमधील जय मल्हार हे एक हक्काचं ठिकाण आहे. .इथल्या लाल मसाल्यातील मटणाने अनेक प्रवाशांची भूक भागवली आहे. नाशिक रोड व नाशिक शहरातील नॉनव्हेजप्रेमीही येथे नेहमीच हजेरी लावतात. सिन्नरमधीलच हॉटेल विनायका काही वर्षांपूर्वी नाशिकमध्ये पाइपलाइन रोडवर सुरू झालं. इथल्या झणझणीत मसाल्याचे अनेक चाहते आहेत. दिवट्या बुधल्याचे हॉटेल हे नॉनव्हेजप्रेमी नेते आणि कलाकारांचं आवडतं ठिकाण. गंगापूर रोडवर नुकत्याच सुरू झालेल्या येळकोट हॉटेलनेही गावरान चवीसह नाशिककरांचं लक्ष वेधून घेतलं आहे. येथे मिळणाऱ्या लाल-काळ्या मसाल्यातील मटण भाकरीसोबतच इराणी पद्धतीच्या ग्रीन खिम्याने नॉनव्हेजप्रेमींना अनोखी चव दिली. सोशल मीडियावर व्हायरल होणाऱ्या रील्सच्या दुनियेतले महाराष्ट्रातील अनेक रीलस्टार येथे खास भेट देऊन चव चाखतात. नाशिकची मिसळ आणि नॉनव्हेज पदार्थांमुळे हे शहर उत्तम खाद्यसंस्कृती असलेलं शहर म्हणूनही नावारूपाला येत आहे..पाववडानाशिकच्या खाद्यसंस्कृतीत मिसळ आणि चिवड्याइतका महत्त्वाचा पण प्रसिद्धीपासून दूर राहिलेला पदार्थ म्हणजे पाववडा. पाव बेसनाच्या पिठात बुडवून तळल्यानंतर हा कुरकुरीत, चविष्ट पदार्थ तयार होतो. त्याला जोडीला तिखट चटणी किंवा तळलेली मिरची असली की त्याची चव अधिक खुलते. झटपट तयार होणारा आणि परवडणारा असल्यामुळे पाववडा कष्टकरी, मजूर, छोटे व्यावसायिक आणि विद्यार्थ्यांसाठी किफायतशीर नाश्ता ठरतो. शहराच्या विविध भागात पाववडा सहज उपलब्ध होतो. काही ठिकाणी पावाच्या आत बटाट्याची भाजी भरून तळली जाते, तर काही ठिकाणी पाववड्यासोबत वेगवेगळ्या प्रकारच्या आंबट-गोड चटण्या दिल्या जातात. मुंबईचा वडापाव राज्याच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला. मात्र, नाशिकचा पाववडा अजूनही स्थानिक आणि ग्रामीण भागापुरताच मर्यादित राहिला आहे..Premium| Sahyadri Mountain Range: सह्याद्री पर्वतरांगांचा अद्वितीय जैवविविधतेचा ठेवा!.नाशिककरांची नवनवीन चवींना दादनाशिककर पारंपरिक खाद्यसंस्कृती जपणारे आहेत, पण त्याचबरोबर चाट, चायनीज, पंजाबी, साउथ इंडियन पदार्थांनाही ते भरभरून प्रतिसाद देतात. शहरात काही खास खाद्यपदार्थ मिळणारी ठिकाणे गजबजलेली दिसतात. झटका भेळ ही वेगळी चव असलेली भेळ असो किंवा नंदनची पाणीपुरी असो, येथे कायमच खवैय्यांची गर्दी दिसते..Premium| Masai Mara Safari: केनियातील वन्यजीवांचं अद्वितीय ठिकाण!.बग्गा स्वीट्सच्या लस्सी आणि दहीवड्याला खवैय्यांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद असतो. दाक्षिणात्य पदार्थांत अन्नपूर्णाचा उत्तप्पा आणि उडपी स्पाइसचा डोसा प्रसिद्ध आहे. पंजाबी जेवणासाठी हरीओममधला दाल तडका हा उत्तम पर्याय ठरतो. नाशिककरांच्या स्नॅक्समध्ये सागर स्वीट्सचा समोसा हा लाडका पदार्थ आहे. नुकत्याच सुरू झालेल्या छप्पन चाटनेही कमी वेळात लोकप्रियता मिळवली आहे. या प्रत्येक ठिकाणी खवैय्यांची होणारी गर्दी त्यांच्या चवीला मिळणाऱ्या दादेची जाणीव करून देते. स्थानिक पदार्थांबरोबरच नव्या ट्रेंडनुसार बदलणाऱ्या चवीही नाशिककर तितक्याच आनंदाने स्वीकारतात.(विक्रम जोर्वेकर खाद्यसंस्कृतीचे अभ्यासक आहेत.).गेल्या काही वर्षांत वाढत्या शहरीकरणामुळे नाशिकमध्ये मोठे बदल होत आहेत. यामध्ये खाद्यसंस्कृतीचाही मोठा वाटा आहे. एकेकाळी द्राक्ष पंढरी म्हणून ओळखले जाणारे नाशिक आता वाईन पंढरी म्हणूनही प्रसिद्ध झाले आहे. सुला वाईन्स आणि इतर वाईन उत्पादक कंपन्यांमुळे नाशिकचे नाव आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचले आहे. पारंपरिक चवी जपत नवनवीन पदार्थांना स्वीकारणाऱ्या नाशिककरांनी खाद्यसंस्कृतीला अधिक समृद्ध केले आहे. पारंपरिक खाद्यपदार्थांची चव टिकवून ठेवत नवनवीन पदार्थांमुळे नाशिकची खाद्य संस्कृती बहरते आहे..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.