Uric Acid Explained
esakal
डॉ. सुबोध देशमुख
पूर्वी युरिक ॲसिड वाढल्यावर सर्व प्रकारच्या डाळी पूर्णपणे बंद करण्याचा सल्ला दिला जायचा. मात्र आधुनिक वैद्यकीय संशोधनानुसार मसूर डाळ, हरभरा किंवा इतर कडधान्ये पूर्णपणे टाळण्याची गरज नाही. वनस्पतीजन्य प्युरिनमुळे गाऊटचा किंवा सांधेदुखीचा धोका फारसा वाढत नाही, असे समोर आले आहे.
आजच्या काळात सांधेदुखीच्या तक्रारी सर्व वयोगटातील लोकांकडून ऐकायला मिळतात. पूर्वी हा त्रास केवळ ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये दिसून यायचा, पण आता तरुणांमध्येही सांधे सुजण्याचे प्रमाण वाढले आहे. या वाढत्या सांधेदुखीमागे अनेकदा ‘युरिक ॲसिड’ ही समस्या कारणीभूत असते. शरीरातील युरिक ॲसिडचे प्रमाण वाढल्यामुळे सांध्यांमध्ये त्याचे स्फटिक (क्रिस्टल्स) साचू लागतात, ज्याला आपण ‘गाऊट’ असे म्हणतो. हा त्रास सुरुवातीला किरकोळ वाटत असला, तरी योग्य वेळी शास्त्रीय माहिती घेऊन जीवनशैलीत बदल केल्यास सांध्यांचे आरोग्य उत्तम राखता येते.
युरिक ॲसिड हा आपल्या शरीरात तयार होणारा एक नैसर्गिक टाकाऊ पदार्थ आहे. आपण खात असलेल्या काही अन्नपदार्थांमध्ये आणि शरीरातील पेशींमध्ये ‘प्युरिन’ नावाचे एक नैसर्गिक रासायनिक संयुग आढळते. जेव्हा शरीरात प्युरिनचा चयापचय होतो, तेव्हा त्यातून युरिक ॲसिडची निर्मिती होते. सामान्यतः हे युरिक ॲसिड रक्तामध्ये विरघळते आणि किडनीद्वारे गाळून लघवीवाटे शरीराबाहेर टाकले जाते. मात्र जेव्हा शरीरात याचे प्रमाण मर्यादेपेक्षा जास्त वाढते किंवा किडनी ते बाहेर काढू शकत नाही तेव्हा ते रक्तात साठू लागते.
सांधेदुखी आणि गाऊटचा त्रास कसा सुरू होतो?
रक्तात अतिरिक्त झालेले युरिक ॲसिड शरीराबाहेर न पडल्यास त्याचे लहान सुईसारखे तीक्ष्ण स्फटिक तयार होतात. ही स्फटिके शरीरातील सांध्यांमध्ये जाऊन साचू लागतात, यामुळे सांध्यांच्या ठिकाणी तीव्र जळजळ, सूज आणि असह्य वेदना सुरू होतात. या वैद्यकीय स्थितीला गाऊट असे म्हणतात. गाऊटचा त्रास प्रामुख्याने पायाच्या अंगठ्यात सर्वाधिक दिसून येतो. याशिवाय पायाचा घोटा, गुडघा आणि हाताचे सांधेसुद्धा यामुळे प्रभावित होऊ शकतात. याचा झटका सहसा रात्रीच्या वेळी किंवा पहाटे अचानक येतो आणि सांधा लाल होऊन गरम पडतो.
किडनीची कार्यक्षमता आणि युरिक ॲसिडचा संबंध
युरिक ॲसिड शरीराबाहेर काढण्याची मुख्य जबाबदारी किडनीवर असते. जर एखाद्या व्यक्तीची किडनी पूर्ण कार्यक्षमतेने काम करत नसेल, तर युरिक ॲसिड शरीरातून गाळण्याची प्रक्रिया होत नाही. यामुळे रक्तातील युरिक ॲसिडची पातळी वाढू लागते. ज्या लोकांना आधीच किडनीचे आजार आहेत, त्यांच्यामध्ये हा धोका अधिक असतो. दीर्घकाळ युरिक ॲसिड वाढत राहिल्यास हे स्फटिक किडनीमध्ये साठून किडनी स्टोन होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे युरिक ॲसिडच्या योग्य व्यवस्थापनाचा किडनीच्या आरोग्याशी थेट संबंध आहे.
आहारातील प्राणिजन्य प्युरिनयुक्त पदार्थांचे अतिसेवन
आपल्या खाण्यापिण्याच्या काही सवयी शरीरातील युरिक ॲसिड वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकतात. आहारात जास्त प्रमाणात प्राणिजन्य प्युरिन असलेल्या पदार्थांचा समावेश केल्यास युरिक ॲसिड मोठ्या प्रमाणावर तयार होते. लाल मांस (रेड मीट) आणि यकृत यांसारखे प्राण्यांचे अवयव खाल्ल्यामुळे हे प्रमाण सर्वाधिक वाढते. बाहेरचे पॅकेज्ड फूड आणि अतिप्रक्रिया केलेले अन्न शरीरातील चयापचयाची क्रिया विस्कळीत करते. प्राणिजन्य प्युरिनयुक्त पदार्थांवर नियंत्रण मिळवणे हा या त्रासातून बाहेर पडण्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
