Premium| Donald Trump: झेलेन्स्की- ट्रम्प वादानंतर रशिया-युक्रेन युद्ध संपणार?

Donald Trump on Russia- Ukraine Warडॉ.अशोक कुडलेरशिया-युक्रेन युद्ध तीन वर्षांनंतर तरी थांबेल, अशी आशा जगाला लागून राहिली आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांनी निवडणुकीच्या जाहीरनाम्यात दिलेल्या वचनानुसार शांतता प्रस्थापित करण्यासंदर्भात वेगाने हालचाल करण्यास सुरुवात केली आहे. त्यांना झटपट परिणाम हवेत. पण त्यात त्यांना यश मिळेल का? .अमेरिकेत चर्चेसाठी निमंत्रित केलेले युक्रेनचे अध्यक्ष झेलेन्स्की व अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यात शाब्दिक चकमक उडाली आणि युद्धसमाप्तीबरोबरच इतर काही करार होणे अपेक्षित असताना झेलेन्स्की रिकाम्या हाताने व्हाइट हाऊसबाहेर पडले. दोन अध्यक्षांमधील संवादाचे रुपांतर विसंवादात होणे, ही अमेरिकेच्या इतिहासातील दुर्मीळ घटना. अशा स्थितीत झेलेन्स्की यांनी अमेरिकेहून थेट लंडन गाठले व अपेक्षेप्रमाणे ब्रिटनचे पंतप्रधान कीर स्टार्मर यांनी झेलेन्स्की यांचे स्वागत करून युक्रेनला २.८ अब्ज डॉलरची कर्जरूपी मदत जाहीर केली आणि ब्रिटन युक्रेनच्या पाठीशी खंबीरपणे उभा आहे, अशी ग्वाही दिली. युरोपातील फ्रान्स, जर्मनी, इटली, पोलंड, स्पेन यांसारख्या अनेक देशांनी या युक्रेनला सहकार्याचे आश्वासन दिले आहे..ट्रम्प यांनी या युद्धाला ‘अनावश्यक युद्ध’ असे संबोधले आणि ‘हे युद्ध मुळात व्हायलाच नको होते’, असे मत व्यक्त केले. तसेच युक्रेन युद्ध थांबवले नाही तर तिसऱ्या महायुद्धाची ठिणगी पडू शकते, असा इशारा दिला. या रोखठोक वक्तव्यामुळे भयावह स्थिती निर्माण होण्याबरोबरच युद्धसमाप्तीविषयी जगाच्या आशादेखील जागृत झाल्या आहेत. त्याला अनुसरूनच काही दिवसांपूर्वी अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प व रशियाचे अध्यक्ष ब्लादिमीर पुतीन यांच्यात दूरध्वनीवर युक्रेन युद्धसमाप्तीविषयक दीर्घ चर्चा झाली. त्यानुसार दोन्ही देशांच्या उच्चाधिकाऱ्यांची सौदी अरेबियातील रियाध या शहरात बैठक पार पडली. येणाऱ्या काळात ट्रम्प व पुतीन यांच्यात द्विपक्षीय बैठक व आश्वासक चर्चा होऊन युद्धसमाप्तीबाबत निर्णायक तोडगा निघेल, अशी आशा आहे. सौदी अरेबियातील बैठकीला युक्रेन व युरोपीय समुदायातील एकाही मंत्र्याला किंवा उच्चपदस्थ अधिकाऱ्याला निमंत्रित केले नाही, याविषयी युरोपात तीव्र नाराजी पसरली आहे. युरोपियन महासंघाने ''युक्रेन व युरोपला वगळून होणारी चर्चा आम्हास मान्य नाही'' अशो सडेतोड भूमिका घेतली आहे. .ट्रम्प यांनी घेतलेली भूमिका म्हणजे त्यांनी रशियासमोर शरणागती पत्करली आहे का, याविषयी युरोपात उलटसुलट चर्चा सुरू आहे. ज्यो बायडेन यांच्या कार्यकाळात ज्या अमेरिकेने युक्रेनला भरीव मदत केली, तीच अमेरिका आता ट्रम्प यांच्या कार्यकाळात युक्रेनला दिलेली मदत वसूल करण्याच्या भूमिकेत आली आहे. कारण ट्रम्प यांनी युक्रेनमधील समृद्ध अशा नैसर्गिक खनिजांच्या साठ्यावर नजर ठेवून युक्रेनचे अध्यक्ष झेलेन्स्की यांच्यासमोर युद्धमदतीच्या वसुलीविषयक नवीन प्रस्ताव ठेवला आहे. अमेरिकेच्या या अनपेक्षित ‘यू टर्न’मुळे युक्रेनसह युरोपदेखील भांबावलेला आहे. ज्या अमेरिकेच्या भरीव मदतीच्या जोरावर युक्रेनने आतापर्यंत रशियाला समर्थपणे तोंड दिले, त्याच अमेरिकेने आपले युद्धाविषयीचे धोरण बदलले असून युद्धसमाप्तीसाठी युक्रेनला विचारात न घेता थेट रशियाशी निर्णायक चर्चा करण्याविषयक धोरणाची आखणी केली आहे. ट्रम्प हे ‘मुत्सद्दी राजकारणी’ आणि ‘कुशल उद्योजक’ही आहेत. .युद्धात झालेली व होत असलेली मोठ्या प्रमाणावरील जीवितहानी व अब्जावधी डॉलरच्या संपत्तीचे होत असलेले नुकसान हा ट्रम्प यांच्यालेखी सर्वांत अधिक काळजीचा विषय असून त्यांनी याबाबत वेळोवेळी वक्तव्ये केली आहेत. रशिया व युक्रेनचे सैनिक व नागरिक यांची जवळपास दहा लाखापेक्षा अधिक जीवितहानी व सुमारे ५०० अब्ज डॉलरपेक्षा अधिक संपत्तीचे नुकसान या युद्धामुळे झाले आहे. युक्रेन देशोधडीला लागलाच आहे, तर रशियन अर्थव्यवस्थाही डळमळीत झाली आहे.रशियाने युक्रेनवर केलेल्या या आक्रमणाला ऐतिहासिक, राजकीय, आर्थिक व सामाजिक पैलू आहेत. पहिल्या महायुद्धाच्या समाप्तीनंतर डिसेंबर १९२२ मध्ये १५ घटकराज्यांसह सोव्हिएत संघराज्याची स्थापना झाली. यामध्ये आर्मेनिया, बेलारूस, इस्टोनिया इत्यादी घटक राज्यांसह युक्रेनचाही समावेश होता. पुढे याच सोव्हिएत संघाचे १९९१ मध्ये विघटन होऊन युक्रेनसह इतर सर्व घटकराज्ये स्वतंत्र झाली. तेव्हापासूनच युक्रेनची ‘नाटो’शी जवळीक वाढण्यास सुरुवात झाली आणि रशिया व युक्रेनमधील तणावास सुरुवात झाली. .पुढे १९९४ मध्ये नाटोबरोबर ‘शांततेसाठी भागीदारी’, १९९७ मध्ये ‘नाटो युक्रेन कमिशन’, २००२मध्ये ‘नाटो युक्रेन अॅक्शन प्लान’ अशा करारांसह युक्रेनने नाटोशी संवाद वाढवला. परिणामी, २०१४ मध्ये रशियाने युक्रेनचा क्रिमिया हा प्रदेश लष्करी कारवाईद्वारे ताब्यात घेतला. त्यामुळे २०१८ मध्ये युक्रेन पार्लमेंटने ‘नाटो’चे सदस्यत्व घेण्याचे उद्दिष्ट निश्चित केले. नेमकी हीच गोष्ट रशियाला खटकली आणि रशिया व युक्रेनमधील तणाव अधिक तीव्र झाला. याचेच रुपांतर विध्वंसक अशा युद्धात झालेले आहे. .दोन्ही देशांदरम्यानच्या राजकीय, लष्करी व आर्थिक स्थितीचे विश्लेषण करायचे झाल्यास रशियाला युक्रेनने युरोपशी साधलेली जवळीक नकोशी वाटते, तर युक्रेनला रशियाचे आपल्यावरील प्रभुत्व नको आहे. जवळजवळ सत्तर वर्षे सोव्हिएत संघाचा अविभाज्य भाग राहिलेला युक्रेन आपल्याशी शत्रुत्व करीत असलेल्या युरोपशी व नाटोशी जवळीक साधत आहे याचा राग रशियन नेतृत्वाला आहे. ‘‘आम्ही स्वतंत्र राष्ट्र आहोत व आमचे परराष्ट्रीय धोरण ठरविण्यास समर्थ आहोत’’, अशी भावना युक्रेनमध्ये वाढीस लागली. रशिया अमेरिकेच्या बरोबरीने आजही एक महासत्ता आहे. जगात सर्वाधिक अण्वस्त्रांचा साठा रशियाकडे असून अत्यंत शक्तिशाली शस्त्रास्त्रांनी रशियाची लष्करी कोठारे भरलेली आहेत. रशियाच्या याच लष्करी सिद्धतेचा प्रत्यय युक्रेनयुद्धाच्या निमित्ताने जगाला आला, याचे कारण हे युद्ध रशिया केवळ युक्रेनशी लढत नसून अमेरिका व ‘नाटो’ या शक्तिशाली अशा लष्करी संघटनेशी लढत आहे. युक्रेन स्वतंत्र देश असून कोणाशी जवळीक किंवा संलग्नता ठेवायची हा सर्वस्वी त्या देशाचा अधिकार आहे. .Premium| Women in Leadership and Defense : लेफ्टनंट जनरल डॉ. माधुरी कानिटकर.तथापि, हेही लक्षात घेतले पाहिजे की, ज्या सोव्हिएत संघाचा भाग म्हणून युक्रेनचा गेल्या अनेक वर्षांमध्ये विकास झाला, तेथे अनेक पायाभूत सुविधांची उभारणी झाली, विशेषतः स्टॅलिनच्या काळात युक्रेनमध्ये पंचवार्षिक योजनेअंतर्गत औद्योगिक विकास झाला. त्यामुळे अर्थव्यवस्थेला चालना मिळून एक नवीन आर्थिक व सामाजिक व्यवस्था आकारास आली. अशा सोव्हिएत संघाचे विघटन झाल्यानंतर रशियन संस्कृतीचा प्रभाव झुगारून रशिया ज्याला आपला शत्रू मानतो अशा युरोपशी सलगी केल्याने रशियाचा रोष युक्रेनने ओढवून घेतला. हीच गोष्ट हेरून ट्रम्प यांनी रशियाला शांतिचर्चेच्या केंद्रस्थानी आणून युद्धसमाप्तीच्या शक्यतेस बळकटी दिली आहे. युरोपातील अनेक नेत्यांना, राजकीय तज्ज्ञ, विश्लेषकांना ट्रम्प यांच्या या भूमिकेने बुचकळ्यात टाकले असून त्यांनी विरोध दर्शवला आहे. ट्रम्प मात्र युद्धसमाप्ती ही रशियाचे अध्यक्ष पुतिन यांच्याशी थेट चर्चेतूनच होऊ शकते,यावर ठाम आहेत. .Premium I SIP Stepping-Up:‘एसआयपी स्टेपिंग-अप’ म्हणजे काय?.रशियाला जगापासून एकाकी पाडून तसेच तिचे शत्रुत्व पत्करुन जागतिक शांतता कशी प्रस्थापित करायची, हाही एक अनुत्तरित प्रश्न आहे. येथे शांतीचर्चा यशस्वी करायची असेल तर रशिया व युक्रेन या दोन्ही देशांना मान्य होतील अशा अटी व शर्तीवरच युद्धसमाप्तीचा समझोता होऊ शकतो. यासाठी परस्परसंवाद, एकमेकांप्रती आदर व दोन्ही पक्ष सहमत होतील, अशा मुद्यांवर चर्चा होणे आवश्यक आहे. (लेखक सावित्रीबाई फुले, पुणे विद्यापीठात अर्थशास्त्राचे व आंतरराष्ट्रीय घडामोडींचे अभ्यासक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.