राशीन :राशीनचा दसरा : परंपरेपासून प्रबोधनाच्या सीमोल्लंघनापर्यंत

पालखी पुरवणीसाठीचा दुसरा लेख
.................
राशीनचा दसरा : परंपरेपासून प्रबोधनाच्या सीमोल्लंघनापर्यंत...

सण म्हणजे केवळ कॅलेंडरवरची तारीख नव्हे, तर पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली संस्कारांची शिदोरी आणि जीवनाला दिशा देणारी मूल्ये. अश्विन शुद्ध दशमीला साजरा होणारा दसरा माझ्यासाठी असाच आहे. बालपणीच्या आठवणींनी दरवळणारा आणि परंपरांचा अर्थ नव्याने उलगडून दाखवणारा. मी राशीनमध्ये लहानाची मोठी झाले. त्यामुळे इथल्या दसऱ्याविषयी लिहिताना मनात गावाविषयीचा अभिमान, बालपणीच्या आठवणी आणि या परंपरांकडे डोळसपणे पाहण्याची ओढ आहे.

राशीनचा दसरा म्हटला की डोळ्यांसमोर उभी राहते जगदंबामातेची पालखी, भक्तिमय वातावरण, सीमोल्लंघनाची परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती जपणारी फिरती दीपमाळ. या परंपरांचे दृश्यरूप मनाला आकर्षित करते; पण त्यांचा खरा अर्थ त्यामागील मूल्यांत दडलेला आहे. कारण परंपरेचे महत्त्व ती किती जुनी आहे, यापेक्षा ती आपल्याला किती समृद्ध करते, यात असते.

दसऱ्याला सीमोल्लंघनाची परंपरा आहे. आज या परंपरेकडे पाहताना गावाच्या सीमा ओलांडण्यापलीकडचा अर्थ शोधावासा वाटतो. बुरसटलेल्या विचारांच्या बेड्या तोडणे, पूर्वग्रहांच्या पलीकडे जाणे आणि नव्या विचारांचे स्वागत करणे, हेच आजच्या काळातील खरे सीमोल्लंघन आहे.

दसऱ्याला शस्त्रपूजन केले जाते. ही परंपरा सामर्थ्याबरोबरच कर्तव्याची जाणीवही करून देते. शस्त्राची प्रतिष्ठा त्याच्या धारदारपणात नसून त्याचा वापर कशासाठी होतो, यात असते. योग्य वापर इतिहास घडवतो, तर गैरवापर विनाशाला निमंत्रण देतो. आजच्या काळात ज्ञान, कौशल्य आणि अधिकार यांचाही उपयोग समाजहितासाठी करणे, हीच या परंपरेची व्यापक शिकवण आहे.

राशीनच्या दसऱ्याचे प्रमुख आकर्षण म्हणजे जगदंबामातेची पालखी. पालखी निघते, गुलाल उधळला जातो, ढोल-नगाऱ्यांनी आसमंत दुमदुमतो आणि संपूर्ण गाव भक्तीच्या एका धाग्यात गुंफले जाते. देशमुख घराण्याला या सोहळ्यात मिळणारा मान मी लहानपणापासून पहात आले आहे. या परंपरेतून गावाचा सांस्कृतिक वारसा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपली गेलेली श्रद्धा यांची जाणीव होते.

दसरा हा विजयाचा उत्सव आहे. पण आजच्या काळातील खरा विजय दुसऱ्याला हरवण्यात नसून स्वतःतील दोष, अन्याय आणि संकुचित वृत्तीवर मात करण्यात आहे. मतभेद असतानाही संवाद टिकवणे, प्रत्येकाला समान सन्मान देणे आणि आपल्या कृतीतून माणुसकी जपणे, हाच विजयाचा खरा अर्थ आहे.

इथेच परंपरा आणि प्रबोधन यांचे नाते उलगडते. परंपरा आपल्याला मुळांशी जोडते, तर प्रबोधन त्या परंपरेकडे विवेकाने पहायला शिकवते. परंपरा जपणे म्हणजे पूर्वजांच्या कृतींची केवळ पुनरावृत्ती नव्हे; त्यांनी जपलेल्या मूल्यांचा अर्थ समजून घेणे होय. श्रद्धा, एकात्मता आणि माणुसकी जपत अन्याय व भेदभाव दूर करण्याचा प्रयत्न केला, तर परंपरा केवळ भूतकाळाची आठवण राहत नाही, तर वर्तमानाला दिशा देणारी शक्ती बनते.

म्हणूनच, या दसऱ्याला सीमोल्लंघन केवळ गावाच्या सीमांचे नको, तर विचारांच्या संकुचित चौकटींचेही असू दे. परंपरेचा अभिमान जपूया, श्रद्धेला विवेकाची जोड देऊया आणि प्रबोधनाची वाट धरूया.

कारण खरा दसरा तेव्हाच साजरा होईल, जेव्हा परंपरेतून माणुसकी फुलेल, श्रद्धेतून विवेक जागेल आणि आपल्या विचारांतून परिवर्तनाची ज्योत प्रज्वलित होईल.
.............
शब्दांकन : डॉ. भाग्यश्री देशमुख-सणस