पॉलीहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणाली

पान १२
---------------
पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणाली
-----------------
पॉलिहाऊसमधील (हरितगृह) शेतीमध्ये पिकांचे यशस्वी उत्पादन घेण्यासाठी ठिबक सिंचन प्रणाली हा अत्यंत महत्त्वाचा भाग मानला जातो. पॉलिहाऊसमध्ये नियंत्रित वातावरणात शेती केली जात असल्याने, पाण्याचे आणि अन्नद्रव्यांचे अचूक व्यवस्थापन करणे गरजेचे असते.
-----------------
हेमंत जगताप
---------------
पॉलिहाऊसमध्ये पिकांची वाढ, उत्पादनाची गुणवत्ता आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर यासाठी ठिबक सिंचन प्रणाली अत्यंत महत्त्वाची आहे. या प्रणालीमध्ये पाणी थेट पिकांच्या मुळांच्या कार्यक्षेत्रात थेंबाथेंबाने दिले जाते. त्यामुळे पाण्याची बचत होते, खतांचा कार्यक्षम वापर करता येतो आणि पिकांना आवश्यकतेनुसार ओलावा उपलब्ध होतो. पॉलिहाऊसमधील विविध फुलपिके व भाजीपाला आणि इतर उच्च मूल्याच्या पिकांसाठी ठिबक सिंचनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

ठिबक सिंचन प्रणालीचे प्रमुख घटक ः
पाण्याची टाकी ः
- पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणालीमध्ये पाण्याची टाकी हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. पिकांना आवश्यकतेनुसार वेळेवर आणि योग्य प्रमाणात पाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी पाण्याची साठवण, पाण्याची गुणवत्ता आणि पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करणे आवश्यक असते.
- गुलाब, जरबेरा, ढोबळी मिरची, काकडी, टोमॅटो यांसारख्या पॉलिहाऊसमधील पिकांसाठी पाण्याची टाकी योग्य क्षमतेची असावी. टाकीमधून पाणी पंपाद्वारे फिल्टर यंत्रणेत पाठवले जाते. त्यानंतर ठिबक सिंचनाच्या पाइपमधून पिकांच्या मुळांजवळ पोहोचवले जाते.सिंचनासाठी आवश्यक पाण्याचा साठा करण्यासाठी टाकीचा वापर केला जातो. पाण्याची उपलब्धता, पिकाचे क्षेत्र आणि दैनंदिन गरज यानुसार टाकीची क्षमता ठरवावी.

पाण्याच्या टाकीची प्रमुख कार्ये ः
१. पाण्याची साठवण: विहीर, बोअरवेल, शेततळे किंवा अन्य स्रोतांमधून उपलब्ध होणारे पाणी साठवून ठेवणे.
२. सातत्यपूर्ण पाणीपुरवठा: सिंचनाच्या नियोजित वेळेत पंपाला आवश्यक पाणी उपलब्ध करून देणे.
३. फर्टिगेशनसाठी पाण्याची उपलब्धता: पाण्यात विरघळणारी खते स्वतंत्र फर्टिगेशन टाकीत किंवा इंजेक्शन प्रणालीद्वारे मिसळण्यासाठी पाणी उपलब्ध करणे.
४. पाण्याच्या गुणवत्तेचे व्यवस्थापन: गाळ बसण्यासाठी आवश्यक असल्यास स्वतंत्र साठवण टाकी वापरणे. मात्र, प्रत्येक टाकीमध्ये गाळ आपोआप पूर्णपणे दूर होत नाही; योग्य फिल्टर आवश्यक असतो.
५. सिंचनाचे नियोजन: पिकांच्या दैनंदिन पाण्याच्या गरजेनुसार टाकीची क्षमता आणि पाणी भरण्याचे वेळापत्रक निश्चित करणे.

पाण्याच्या टाकीची योग्य जागा ः
- टाकी पंप आणि फिल्टर यंत्रणेजवळ, देखभालीसाठी सहज पोहोचता येईल अशा ठिकाणी ठेवावी.
- टाकीखाली मजबूत, सपाट आणि भार सहन करू शकणारा पाया असावा.
- भरलेल्या टाकीचे वजन लक्षात घ्यावे. १,००० लिटर पाण्याचे वजन साधारण एक टन असते; त्याशिवाय टाकीचे स्वतःचे वजनही असते.
- उंचावर टाकी बसवायची असल्यास संरचनात्मक अभियंत्याकडून आधाराची सुरक्षितता तपासावी.
- पाणी भरण्यासाठी इनलेट, पंपासाठी आउटलेट, स्वच्छतेसाठी ड्रेन आणि गरजेनुसार ओव्हरफ्लो पाइप असावा.
टाकीला झाकण ठेवावे, जेणेकरून धूळ, पाने, कीटक आणि शेवाळाची वाढ कमी होईल.
- पाण्याचा स्रोत आणि टाकी यांच्यात दूषित पाणी परत जाण्याचा धोका टाळण्यासाठी योग्य जोडणी करावी.
टाकीची स्वच्छता व देखभाल ः
१. टाकीतील तळाचा गाळ नियमित तपासावा.
२. टाकी स्वच्छ करण्यापूर्वी पंप बंद करून वीजपुरवठा सुरक्षितरीत्या वेगळा करावा.
३. टाकीतील पाणी काढून भिंती व तळावरील साचलेला गाळ स्वच्छ करावा.
४. पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पाण्यात डिटर्जंट किंवा अयोग्य रसायनांचे अवशेष राहू देऊ नयेत.
५. टाकीचे झाकण, इनलेट जाळी, आउटलेट, ड्रेन आणि गळती तपासावी.
६. टाकीमध्ये व्यक्तीने उतरून स्वच्छता करणे धोकादायक ठरू शकते. बंद जागेतील वायू, बुडण्याचा धोका आणि ऑक्सिजनची कमतरता यांमुळे प्रशिक्षित व्यक्ती व योग्य सुरक्षा व्यवस्था नसताना आत उतरू नये

पंप आणि मोटार ः
- पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणालीमध्ये मोटार व पंप हे पाणीपुरवठा करणारे प्रमुख घटक आहेत. पाण्याच्या टाकीमधून किंवा विहीर, बोअरवेल यांसारख्या स्रोतांमधून पाणी घेऊन ते आवश्यक दाबाने फिल्टर, फर्टिगेशन यंत्रणा, मुख्य पाइप, उपमुख्य पाइप आणि ड्रिपरपर्यंत पोहोचवण्याचे काम पंप करतो. मोटार पंपाला यांत्रिक ऊर्जा पुरवते.
- पाण्याला आवश्यक दाब देऊन संपूर्ण सिंचन प्रणालीमध्ये पाणी पोहोचवण्याचे काम पंप करतो. पंपाची क्षमता क्षेत्रफळ, पाण्याची गरज, उंचीतील फरक आणि एकावेळी चालवायच्या विभागांनुसार निवडावी.
पंपाचे प्रकार ः
१. सेंट्रीफ्यूगल पंप ः
- पाण्याच्या टाकीतून किंवा उथळ जलस्रोतामधून पाणी उपसण्यासाठी उपयुक्त.
- पाणी तुलनेने सातत्यपूर्ण प्रवाहाने पुरवतो.
- ठिबक सिंचनाच्या मुख्य प्रणालीसाठी सामान्यतः वापरला जातो.
- पंपाला योग्य सक्शन व्यवस्था आणि आवश्यक दाब उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.
२. मल्टिस्टेज पंप ः
- एकापेक्षा अधिक इम्पेलरच्या साहाय्याने जास्त दाब निर्माण करू शकतो.
- लांब पाइपलाइन, उंचीतील फरक किंवा अधिक दाब आवश्यक असलेल्या व्यवस्थांसाठी उपयुक्त.
- निवड करताना पंपाचा प्रवाह व दाब यांची एकत्रित कार्यक्षमता तपासावी.
३. सबमर्सिबल पंप ः
- बोअरवेल किंवा पाण्यात बुडवून बसवलेल्या व्यवस्थेत वापरला जातो.
- पंप पाण्याखाली असल्यामुळे पाणी उचलण्यासाठी पारंपरिक सक्शनची गरज नसते.
- बोअरवेलची खोली, पाण्याची पातळी, विहिरीचा व्यास आणि आवश्यक प्रवाहानुसार निवड करावी.
- कोरड्या अवस्थेत चालू होण्यापासून संरक्षण आवश्यक असते.
४. सेल्फ-प्रायमिंग पंप ः
- काही परिस्थितींमध्ये सक्शन पाइपमधील हवा काढून पाणी खेचण्यास मदत करतो.
- टाकी किंवा उथळ जलस्रोतासाठी वापरता येतो.
- पंपाच्या उत्पादकाने दिलेल्या प्रायमिंग मर्यादा आणि सक्शन उंचीचे पालन करावे.

फिल्टर यंत्रणा ः
- पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणालीमध्ये फिल्टर यंत्रणा हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. पाण्यामध्ये असणारी वाळू, गाळ, शेवाळ, सेंद्रिय पदार्थ आणि इतर सूक्ष्म कण यांमुळे ठिबक सिंचनातील ड्रिपर बंद पडू शकतात. परिणामी काही रोपांना कमी पाणी मिळते, पिकांची वाढ असमान होते आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. पाण्याच्या गुणवत्तेनुसार फिल्टरची निवड करावी.
- फिल्टर यंत्रणा पाण्यातील अशा अशुद्धी कमी करून ड्रिपरमध्ये अडथळे निर्माण होण्याचा धोका कमी करते. पॉलिहाऊसमधील गुलाब, जरबेरा, ढोबळी मिरची, काकडी, टोमॅटो आणि इतर उच्च मूल्याच्या पिकांसाठी योग्य फिल्टरची निवड व नियमित देखभाल आवश्यक आहे.
फिल्टर यंत्रणेची प्रमुख कार्ये ः
१. पाण्यातील गाळ, वाळू आणि तरंगणारे कण कमी करणे.
२. ड्रिपर व लॅटरल पाइपमध्ये अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता कमी करणे.
३. सिंचन प्रणालीमध्ये पाण्याचा प्रवाह अधिक एकसमान राखण्यास मदत करणे.
४. पंप, व्हॉल्व्ह, फर्टिगेशन यंत्रणा आणि इतर घटकांचे संरक्षण करण्यास मदत करणे.
५. देखभाल खर्च कमी करणे आणि सिंचन प्रणालीचे कार्यक्षम आयुष्य टिकवण्यास मदत करणे.

फिल्टर प्रकार ः
सँड फिल्टर ः सेंद्रिय पदार्थ व शेवाळयुक्त पाण्यासाठी उपयुक्त.
डिस्क फिल्टर ः सूक्ष्म कण गाळण्यासाठी.
स्क्रीन फिल्टर ः योग्य आकाराच्या कणांना अडवण्यासाठी.

फिल्टर यंत्रणेची निवड ः
पाण्याचा स्रोत--- सामान्यतः विचारात घ्यायची यंत्रणा
स्वच्छ बोअरवेलचे पाणी--- स्क्रीन किंवा डिस्क फिल्टर; पाणी परीक्षणानुसार
वाळू येणारी बोअरवेल--- हायड्रोसायक्लोन + योग्य मुख्य फिल्टर
शेततळे किंवा तलाव---मीडिया फिल्टर + दुय्यम स्क्रीन/डिस्क फिल्टर
शेवाळ व सेंद्रिय पदार्थ असलेले पाणी--- मीडिया फिल्टर; आवश्यकतेनुसार अतिरिक्त प्रक्रिया
तुलनेने स्वच्छ टाकीतील पाणी--- स्क्रीन किंवा डिस्क फिल्टर; पाण्याच्या गुणवत्तेनुसार

फिल्टरची स्वच्छता आणि देखभाल ः
प्रत्येक सिंचनाच्या वेळी ः इनलेट व आउटलेटचा दाब, पाण्याचा प्रवाह आणि गळती तपासा.
दाबातील फरक वाढल्यास ः फिल्टर स्वच्छ करा किंवा मीडिया फिल्टरचे बॅकवॉशिंग करा. स्वच्छ फिल्टरवरील सुरुवातीचा दाब नोंदवून ठेवल्यास स्वच्छतेची योग्य वेळ ओळखणे सोपे होते.
नियमित तपासणी ः डिस्क, स्क्रीन, सील, व्हॉल्व्ह आणि पाइप जोडण्या तपासा. खराब जाळी किंवा तुटलेल्या डिस्क त्वरित बदला.
सुरक्षा:
- फिल्टर उघडण्यापूर्वी पंप बंद करा, विद्युतपुरवठा सुरक्षितपणे वेगळा करा आणि प्रणालीतील दाब पूर्णपणे काढून टाका. दाबाखाली असलेले फिल्टर उघडू नयेत.
- पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचन प्रणालीमध्ये फिल्टर यंत्रणा योग्य प्रकारे निवडल्यास ड्रिपर बंद होण्याचा धोका कमी होतो, पाण्याचा प्रवाह अधिक एकसमान राहण्यास मदत होते आणि संपूर्ण सिंचन प्रणालीची कार्यक्षमता टिकवता येते.
-------------
इन्फो ः
फर्टिगेशन यंत्रणा ः
पाण्यात विद्राव्य खते मिसळून ती ठिबकद्वारे पिकांना देण्यासाठी व्हेंच्युरी, खत टाकी किंवा खत इंजेक्शन पंप वापरतात. यामुळे पिकाच्या गरजेनुसार अन्नद्रव्ये देता येतात.
प्रमुख घटक ः
१. व्हेंच्युरी इंजेक्टर ः
पाण्याच्या प्रवाहामुळे निर्माण होणाऱ्या दाबातील फरकाचा उपयोग करून खताचे द्रावण मुख्य पाइपमध्ये खेचतो. लहान व मध्यम पॉलिहाऊसमध्ये वापरता येतो. त्याची कार्यक्षमता पाण्याचा दाब आणि प्रवाहावर अवलंबून असते.
२. फर्टिलायझर टाकी ः
ठरावीक प्रमाणात विद्राव्य खत पाण्यात विरघळवून टाकीत ठेवले जाते. दाबातील फरकामुळे खताचे द्रावण सिंचन प्रणालीत मिसळते. या प्रकारात सिंचन पुढे चालू असताना टाकीतील द्रावणाची सांद्रता बदलू शकते.

३. डोझिंग पंप ः
खताचे द्रावण नियंत्रित दराने सिंचन पाइपमध्ये सोडतो. ठरावीक प्रमाणात खत देणे, स्वयंचलन आणि मोठ्या पॉलिहाऊसमध्ये अचूक व्यवस्थापन यासाठी उपयुक्त. पंपाचा प्रवाहदर आणि कामाचा दाब प्रणालीच्या गरजेनुसार निवडावा.

फर्टिगेशनद्वारे खत देण्याची योग्य पद्धत ः
१. प्रथम पिकाची अवस्था, माती किंवा वाढीच्या माध्यमाचे परीक्षण आणि पाण्याची गुणवत्ता यानुसार खतांचे नियोजन करावे.
२. फक्त सिंचनासाठी योग्य आणि पूर्णपणे विरघळणारी खते वापरावीत.
३. आवश्यक प्रमाणात स्वच्छ पाण्यात खते विरघळवून द्रावण तयार करावे.
४. खत देण्यापूर्वी प्रणालीत स्वच्छ पाणी चालवून सर्व विभागांमध्ये योग्य प्रवाह आणि दाब असल्याची खात्री करावी.
५. फर्टिगेशन यंत्रणा सुरू करून ठरवलेल्या प्रमाणात खत द्यावे.
६. खताचे द्रावण सर्व ड्रिपरपर्यंत पोहोचण्यासाठी पुरेसा वेळ द्यावा.
७. फर्टिगेशन पूर्ण झाल्यावर स्वच्छ पाणी चालवून पाइप आणि इंजेक्शन यंत्रणेत उरलेले खत बाहेर काढावे.

खतांची सुसंगतता आणि सुरक्षितता ः
- कॅल्शिअम नायट्रेटसारखी कॅल्शिअमयुक्त खते आणि फॉस्फेट किंवा सल्फेटयुक्त खते एकाच सांद्र टाकीत मिसळल्यास अवक्षेप तयार होऊन ड्रिपर बंद पडू शकतात.
- अशा खतांसाठी स्वतंत्र टाक्या किंवा स्वतंत्र इंजेक्शन वापरावे.
- वेगवेगळी खते मिसळण्यापूर्वी उत्पादकाच्या सुसंगतता सूचना तपासाव्यात.
- आवश्यकतेनुसार लहान प्रमाणात जार टेस्ट करून अवक्षेप तयार होतो का हे पाहावे.
- आम्ल किंवा इतर रसायनांचा वापर तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करावा.

फर्टिगेशन यंत्रणेचे फायदे ः
- खत थेट मुळांच्या कार्यक्षेत्रात पोहोचवता येते.
- पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार खतांचे नियोजन करता येते.
- खत देण्यासाठी लागणारी मजुरी कमी होऊ शकते.
- योग्य व्यवस्थापन केल्यास अन्नद्रव्यांचा वापर अधिक कार्यक्षम होऊ शकतो.
- स्वयंचलित प्रणालीद्वारे खतांचे प्रमाण आणि सिंचनाचे वेळापत्रक नियंत्रित करता येते.
- पॉलिहाऊसमधील ठिबक सिंचनाची फर्टिगेशन यंत्रणा पाणी आणि अन्नद्रव्ये एकत्रितपणे योग्य प्रमाणात पुरवण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र, यशस्वी व्यवस्थापनासाठी खतांची सुसंगतता, पाण्याची गुणवत्ता, योग्य इंजेक्शन दर आणि नियमित स्वच्छता याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
---------------------------------