उमेश झिरपे - हिमनदी - सप्तरंग

सकाळ -सप्तरंग, ता. ०९ ऑगस्ट २०२६ साठी...
--------------------------------------------------------------------------------------
सदर : जीवनदायिनी हिमनदी
लेखक : उमेश झिरपे
----------------------------------------------------------------------------------------
शीर्षक :
काश्मीरची जीवनरेषा आणि बदलाचा इशारा
------------------------------------------------------------------------------------------------------
हिमालयातील प्रत्येक प्रदेशाची स्वतःची ओळख आहे. गढवालमध्ये अध्यात्माची छाया आहे, हिमाचलमध्ये रांगडेपणा, तर काश्मीरमध्ये एक नाजूक, हिरवी आणि सौम्य भासणारी दुनिया दिसते. पण या सौंदर्यामागेही हिमालयाचं मूळ स्वरूप तितकंच शक्तिशाली आणि संवेदनशील आहे. काश्मीरमधील कोलाहोई हिमनदी ही याच दोन्ही टोकांना जोडणारी ‘सौंदर्य आणि संकट’ अशी एक महत्त्वाची हिमनदी आहे.
कोलाहोई हिमनदी ही जम्मू-कश्मीरमधील लिडर (Lidder) खोऱ्यात वसलेली आहे. अरू व्हॅलीपासून पुढे जाणाऱ्या मार्गावर, कोलाहोई शिखराच्या (सुमारे ५४२५ मीटर) पायथ्याशी ही हिमनदी तयार होते. स्थानिक लोक तिला ‘काश्मीरची जीवनरेषा’ म्हणतात आणि त्यामागे ठोस कारण आहे. या हिमनदीतून लिडर नदीचा उगम होतो. ही नदी पुढे जाऊन झेलम नदीत मिसळते आणि संपूर्ण काश्मीर खोऱ्याच्या जलव्यवस्थेचा भाग बनते. म्हणजेच कोलाहोई हिमनदीचा प्रभाव केवळ उंच पर्वतांपुरता मर्यादित नसून विस्तीर्ण मैदानांपर्यंत पोहोचतो.
कोलाहोई हिमनदीकडे जाणारा प्रवास हा काश्मीरच्या सौंदर्याचा आणि हिमालयाच्या वास्तवाचा संगम आहे. अरू व्हॅलीपासून सुरू होणारी ही वाट सुरुवातीला हिरव्या कुरणांतून, फुलांनी भरलेल्या बुग्यालमधून आणि शांत जंगलातून जाते. पाण्याचे स्वच्छ प्रवाह, मेंढपाळांची वस्ती आणि दूरवर दिसणारी हिमाच्छादित शिखरं मिळून हे सगळं एक रम्य चित्र तयार करतं.
पण पुढे जाताना दृश्य बदलतं. हिरवाई कमी होते, खडकाळ प्रदेश सुरू होतो आणि शेवटी हिमनदीचा करडा, बर्फमिश्रित भाग दिसू लागतो. हा बदल म्हणजे हिमालयाचं खरं रूप म्हणजे सुंदर पण कठोर.
कोलाहोई हिमनदीचा आकार मोठा नाही, पण तिचं महत्त्व वेगळंच आहे. कारण ती काश्मीरच्या पाण्याच्या स्रोतांपैकी एक प्रमुख स्रोत आहे. उन्हाळ्यात जेव्हा हिम वितळतो, तेव्हा लिडर नदीला सतत पाणी मिळतं. यामुळे शेती, पिण्याचं पाणी आणि स्थानिक परिसंस्था टिकून राहते.
पण या हिमनदीच्या संदर्भात एक गंभीर वास्तव समोर येतं, ती वेगाने मागे सरकत आहे. गेल्या काही दशकांत कोलाहोई हिमनदीने लक्षणीय आकुंचन अनुभवले आहे. जुन्या नोंदींमध्ये जिथे बर्फाचा विस्तार होता, तिथे आज उघडा खडक दिसतो.
यामुळेच काही अभ्यासकांनी तिला ‘Kashmir’s dying glacier’ असं संबोधलं आहे. ही केवळ एक उपमा नाही; ती एक इशारा आहे.
हवामान बदलाचा परिणाम येथे स्पष्टपणे दिसतो. तापमान वाढत आहे, हिमवृष्टी कमी होत आहे आणि वितळण्याचा कालावधी वाढत आहे. या सगळ्यांचा परिणाम हिमनदीच्या संतुलनावर होतो. कोलाहोई हिमनदीच्या पृष्ठभागावरही बदल दिसतात. दगडमातीचे थर, भेगा आणि वितळलेल्या पाण्याचे प्रवाह हे सगळं तिच्या गतिशीलतेचं संकेत आहेत. वरून पाहिलं तर ती स्थिर वाटते, पण प्रत्यक्षात ती सतत बदलत असते.
या हिमनदीचा भूगोल घडवण्यातही मोठा वाटा आहे. तिच्या संथ हालचालीमुळे दऱ्या रुंदावतात, खडक झिजतात आणि भूभागाला विशिष्ट आकार मिळतो. लिडर खोऱ्यातील अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण भूआकार हे तिच्या दीर्घकालीन कार्याचे परिणाम आहेत.
कोलाहोई हिमनदीच्या बदलांचा अभ्यास करताना वैज्ञानिकांनी एक महत्त्वाची संकल्पना अधोरेखित केली आहे, ‘हिमनदीचा मास बॅलन्स.’ याचा अर्थ साधारणपणे असा की हिमनदीत किती नवीन हिम साठतो आणि किती बर्फ वितळून निघून जातो यामधील समतोल. जर साठा जास्त आणि वितळणं कमी असेल, तर हिमनदी वाढते; पण जर वितळणं जास्त असेल, तर ती मागे सरकते. कोलाहोईच्या बाबतीत हा समतोल गेल्या काही दशकांत स्पष्टपणे बिघडलेला दिसतो.
हवामानातील सूक्ष्म बदलही या हिमनदीवर मोठा परिणाम करतात. हिवाळ्यात हिमवृष्टी कमी झाली, किंवा उन्हाळ्यात तापमान थोडं जास्त राहिलं, तरी त्याचा थेट परिणाम वितळण्याच्या वेगावर होतो. काश्मीरमधील हवामानात गेल्या काही वर्षांत दिसणारे बदल उशिरा येणारा हिवाळा, कमी बर्फवृष्टी आणि लांबलेला उन्हाळा हे सर्व घटक कोलाहोई हिमनदीच्या आकुंचनाला कारणीभूत ठरत आहेत.
कोलाहोई हिमनदीच्या पृष्ठभागावर दिसणारे दगडमातीचे थरही या प्रक्रियेचं संकेत देतात. काही ठिकाणी हा थर जाड असतो, ज्यामुळे बर्फ थेट सूर्यप्रकाशापासून काही प्रमाणात सुरक्षित राहतो. पण काही ठिकाणी बर्फ उघडा पडलेला असतो, आणि तेथे वितळण्याचा वेग अधिक असतो. या असमान प्रक्रियेमुळे हिमनदीचा आकार एकसारखा कमी होत नाही, तर वेगवेगळ्या भागांमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात बदल होतात.
या हिमनदीच्या तळाशी होणाऱ्या प्रक्रियाही महत्त्वाच्या आहेत. वितळलेल्या पाण्यामुळे तळाशी एक प्रकारची ‘स्लायडिंग’ प्रक्रिया सुरू होते. यामुळे हिमनदीचा काही भाग वेगाने पुढे सरकतो, तर काही भाग स्थिर राहतो. या असमतोल हालचालीमुळे भेगा तयार होतात आणि हिमनदीचा पृष्ठभाग अधिक गुंतागुंतीचा बनतो. कोलाहोई परिसरात उभं राहिलं की आणखी एक गोष्ट जाणवते ती म्हणजे ध्वनी. पूर्ण शांततेतही एक हलका नाद सतत ऐकू येत राहतो. वितळणाऱ्या पाण्याचा आवाज, दूरवरून कोसळणाऱ्या दगडांचा नाद आणि कधी कधी बर्फात पडणाऱ्या तड्यांचा हलका आवाज हे सगळं हिमनदी जिवंत असल्याची जाणीव करून देतं.
या हिमनदीचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा आहे. काश्मीर खोऱ्यातील अनेक गावं आणि शेती या हिमनदीतून निर्माण होणाऱ्या पाण्यावर अवलंबून आहेत. उन्हाळ्यात जेव्हा हिम वितळतो, तेव्हा नदीला सतत पाणी मिळतं आणि शेती टिकून राहते. पण जर हिमनदी कमी होत गेली, तर भविष्यात पाण्याची कमतरता निर्माण होऊ शकते. स्थानिक मेंढपाळ आणि रहिवासी यांना हे बदल अधिक स्पष्टपणे जाणवतात. त्यांच्या अनुभवातून ऋतूंमध्ये झालेला बदल, बर्फवृष्टीतील घट आणि पाण्याच्या प्रवाहातील फरक हे सगळं स्पष्ट दिसतं. काहीजण सांगतात की पूर्वी ज्या भागात वर्षभर बर्फ दिसायचा, तिथे आता उन्हाळ्यात पूर्णपणे खडक दिसतो. कोलाहोई हिमनदीच्या परिसरातील जैवविविधताही या बदलांमुळे प्रभावित होत आहे. उंची बदलत गेली की वनस्पतींचे प्रकार बदलतात. पण तापमान वाढल्यामुळे काही वनस्पती वरच्या भागातही दिसू लागल्या आहेत. या बदलामुळे संपूर्ण परिसंस्थेवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. या सगळ्या प्रक्रियांकडे पाहिलं की एक गोष्ट स्पष्ट होते, हिमनदीचा अभ्यास केवळ बर्फापुरता मर्यादित नाही. तो हवामान, पाणी, भूगोल आणि मानवी जीवन या सगळ्यांशी जोडलेला आहे.
कोलाहोई हिमनदी आपल्याला एक महत्त्वाची जाणीव करून देते, हिमालयातील बदल दूरवरचे किंवा भविष्यातले नाहीत; ते आत्ताच घडत आहेत.
या हिमनदीकडे पाहताना शेवटी एक साधा पण ठाम विचार मनात येतो, आपण हिमनद्यांना वाचवू शकत नाही कदाचित, पण आपण त्यांच्या बदलांचा वेग कमी करू शकतो. आणि त्यासाठी आवश्यक आहे ‘समज, संवेदनशीलता आणि जबाबदारी.’
कोलाहोई परिसरात उभं राहिलं की एक विरोधाभास जाणवतो. एकीकडे अप्रतिम सौंदर्य, हिरवी दरी, स्वच्छ पाणी, शांत वातावरण. आणि दुसरीकडे एक अदृश्य बदल, ‘हिमनदी कमी होत आहे, मागे सरकत आहे.’
स्थानिक लोकांसाठी हा बदल अधिक स्पष्ट आहे. त्यांच्या अनुभवातून नदीच्या प्रवाहात झालेले बदल, पाण्याच्या उपलब्धतेतील चढउतार आणि ऋतूंमध्ये जाणवणारे फरक हे सगळं हिमनदीतील बदलाशी जोडलेलं आहे. कोलाहोई हिमनदीचा अभ्यास करताना एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते ती म्हणजे हिमनदी म्हणजे केवळ बर्फ नाही. ती एक जलसाठा आहे, एक पर्यावरणीय घटक आहे आणि मानवी जीवनाशी थेट जोडलेली आहे. जर ही हिमनदी सतत कमी होत गेली, तर त्याचा परिणाम केवळ पर्वतांपुरता मर्यादित राहणार नाही. तो खालील संपूर्ण प्रदेशावर होईल — पाणी, शेती, परिसंस्था आणि मानवी जीवन यावर. कोलाहोई हिमनदी आपल्याला एक स्पष्ट संदेश देते, हिमालयातील बदल दूर नाहीत; ते आत्ताच घडत आहेत. काश्मीरच्या त्या शांत, हिरव्या आणि सुंदर खोऱ्यात उभं राहिलं की जाणवतं, सौंदर्य कायम असतं, पण त्यामागील आधार बदलू शकतो. म्हणूनच कोलाहोई हिमनदी ही केवळ एक हिमनदी नाही; ती एक चेतावणी आहे. ती आपल्याला सांगते, निसर्गावर अवलंबून असलेलं जीवन जपायचं असेल, तर निसर्ग समजून घ्यावा लागेल आणि वेळ निघून जाण्याआधी त्याच्याकडे लक्ष द्यावं लागेल.