स्लीप अप्निया आणि घोरणे

आरोग्य - डॉ. सुबोध देशमुख

स्लीप ॲप्निया आणि घोरणे

लीड
स्लीप ॲप्नियाच्या रुग्णांची रात्रीची झोप वारंवार मोडत असल्याने त्यांना कधीही गाढ झोप मिळत नाही. मेंदू शरीर वाचवण्यासाठी रुग्णाला वारंवार हलक्या झोपेच्या अवस्थेत आणतो, त्यामुळे झोपेचे नैसर्गिक चक्र पूर्णपणे विस्कळीत होते. रुग्ण जरी रात्री ८ तास बेडवर घालवत असला, तरी त्याची प्रत्यक्ष गुणवत्तापूर्ण झोप केवळ ३ ते ४ तासांचीच असते. यामुळे शरीराची अंतर्गत विश्रांती आणि पेशींची दुरुस्ती करण्याची प्रक्रिया पूर्ण होऊ शकत नाही.
०००००००

रात्री झोपेत मोठ्याने घोरणे ही एक अत्यंत सामान्य सवय मानली जाते. अनेकदा याकडे गाढ झोपेचे लक्षण म्हणूनही पाहिले जाते किंवा विनोदाचा विषय होते. मात्र विज्ञानानुसार, प्रत्येक वेळी घोरणे हे सामान्य असतेच असे नाही. झोपेत मोठ्याने घोरणे आणि काही सेकंदांसाठी श्‍वास पूर्णपणे कोंडला जाणे हा एक गंभीर आजार असू शकतो, ज्याला ‘ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲप्निया’ (ओएसए) म्हणतात. हा आजार रात्रीच्या शांततेत शरीरातील ऑक्सिजनची पातळी अचानक कमी करतो, ज्याचा ताण थेट हृदय आणि मेंदूवर पडतो. आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत या सुप्त आजाराविषयी योग्य माहिती असणे गरजेचे आहे.

स्लीप ॲप्निया म्हणजे नेमकी कोणती स्थिती असते?
स्लीप ॲप्निया हा झोपेशी संबंधित एक तीव्र न्यूरो-मस्क्युलर आजार आहे. झोपेत असताना गळ्याच्या भागातील स्नायू प्रमाणापेक्षा जास्त शिथिल होतात, त्यामुळे हवेची नळी काही काळासाठी पूर्णपणे किंवा अंशतः बंद होते. परिणामी फुप्फुसांपर्यंत हवा पोहोचण्यात अडथळा निर्माण होतो आणि श्‍वास १० ते ३० सेकंदांसाठी पूर्णपणे थांबतो. श्‍वास थांबल्यामुळे रक्तातील ऑक्सिजनची पातळी अचानक खालावते. अशा वेळी मेंदू जागृत होतो आणि व्यक्ती दचकून जागी होते. मग पुन्हा श्‍वास घेण्यास सुरूवात करते. ही प्रक्रिया एका रात्रीत शेकडो वेळा घडू शकते ज्याची जाणीवही होत नसते.

घोरणे आणि स्लीप ॲप्निया यांतील मुख्य फरक
सर्वच घोरणारे लोक स्लीप ॲप्नियाचे रुग्ण असतात, असे नाही. पण स्लीप ॲप्नियाच्या बहुतांश रुग्णांमध्ये घोरणे हे मुख्य लक्षण असते. साधे घोरणे हे हवेच्या मार्गात थोडा अडथळा आल्यामुळे नळ्यांच्या कंपनांमुळे होते, ज्यामुळे एकसारखा आवाज येतो आणि श्‍वास थांबत नाही. याउलट स्लीप ॲप्नियामधील घोरणे अत्यंत अद्‍भूत आणि विस्कळीत असते. यामध्ये रुग्ण मोठ्याने घोरत असताना अचानक त्याचा आवाज पूर्णपणे बंद होतो, जणू काही त्याचा श्‍वास गुदमरला आहे. त्यानंतर काही सेकंदांनी रुग्ण मोठा सुस्कारा टाकून किंवा खोकून पुन्हा घोरण्यास सुरुवात करतो. हा चढ-उतार स्लीप ॲप्नियाचे स्पष्ट संकेत देतो.

प्रमुख प्रकार आणि ओएसएचा धोका
स्लीप ॲप्नियाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात. पहिला प्रकार ‘ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲप्निया’ हा सर्वात जास्त आढळतो. यामध्ये गळ्यातील अंतर्गत संरचनेच्या अडथळ्यामुळे श्‍वसनमार्ग बंद होतो. दुसरा प्रकार म्हणजे ‘सेंट्रल स्लीप ॲप्निया’ ज्यामध्ये गळ्यात अडथळा नसतो, पण मेंदूकडून श्‍वसनसंस्थेच्या स्नायूंना श्‍वास घेण्याचे योग्य संकेत मिळत नाहीत. काही रुग्णांमध्ये या दोन्ही प्रकारांचे मिश्रण पाहायला मिळते, ज्याला मिक्स स्लीप ॲप्निया म्हणतात. आधुनिक जीवनशैलीत चुकीच्या सवयींमुळे ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲप्नियाचे प्रमाण शहरांमध्ये वेगाने वाढत आहे.

लठ्ठपणा आणि मानेभोवती वाढलेली अतिरिक्त चरबी
वजन जास्त असणे हे स्लीप ॲप्निया होण्याचे सर्वात मोठे आणि मुख्य कारण मानले जाते. जेव्हा शरीराचे वजन वाढते, तेव्हा गळ्याभोवती आणि जिभेच्या मुळाशीसुद्धा चरबीचे थर साठू लागतात. ही अतिरिक्त चरबी श्‍वसननलिकेवर बाहेरून आणि आतून दाब निर्माण करते, त्यामुळे झोपल्यानंतर हवेचा मार्ग अरुंद होतो. ज्या पुरुषांच्या मानेचा घेरा ४३ सेंटीमीटरपेक्षा जास्त आणि महिलांमध्ये ४० सेंटीमीटरपेक्षा जास्त असतो, त्यांना हा त्रास होण्याचा धोका सर्वाधिक असतो. वजन नियंत्रणात ठेवल्यास गळ्यावरील हा दाब कमी होऊन श्‍वास घेण्याची प्रक्रिया सोपी होते.

शारीरिक रचना आणि अनुवांशिकतेचा प्रभाव
काही व्यक्तींमध्ये शारीरिक रचनेमुळे हा आजार नैसर्गिकरीत्या उद्‍भवू शकतो. लहान किंवा मागे सरकलेला जबडा (Recessed Jaw) असणाऱ्या लोकांमध्ये झोपताना जीभ मागे सरकते आणि श्‍वास रोखला जातो. मोठ्या आकाराची जीभ किंवा गळ्यातील टॉन्सिल्सचे आकारमान मोठे असणे, हे लहान मुलांमध्ये स्लीप ॲप्नियाचे मुख्य कारण असू शकते. जर कुटुंबात आई-वडिलांना घोरण्याचा किंवा स्लीप ॲप्नियाचा त्रास असेल, तर मुलांमध्ये हा आजार होण्याची शक्यता वाढते. शारीरिक रचनेतील हे दोष आधुनिक उपचारांनी किंवा काही व्यायामांनी सुधारता येऊ शकतात.

रात्रीची अपुरी झोप आणि विस्कळीत झोपेचे चक्र
स्लीप ॲप्नियाच्या रुग्णांची रात्रीची झोप वारंवार मोडत असल्याने त्यांना कधीही गाढ झोप मिळत नाही. मेंदू शरीर वाचवण्यासाठी रुग्णाला वारंवार हलक्या झोपेच्या अवस्थेत आणतो, त्यामुळे झोपेचे नैसर्गिक चक्र पूर्णपणे विस्कळीत होते. रुग्ण जरी रात्री ८ तास बेडवर घालवत असला, तरी त्याची प्रत्यक्ष गुणवत्तापूर्ण झोप केवळ ३ ते ४ तासांचीच असते. यामुळे शरीराची अंतर्गत विश्रांती आणि पेशींची दुरुस्ती करण्याची प्रक्रिया पूर्ण होऊ शकत नाही. अपुऱ्या झोपेचा हा साठा शरीराला आतून कमकुवत करतो.

सकाळी उठल्यावर जाणवणारी लक्षणे
रात्री शरीरातील ऑक्सिजन कमी झाल्यामुळे आणि कार्बन डायऑक्साइड वाढल्याने रुग्णाला सकाळी उठल्यावर तीव्र डोकेदुखी जाणवते. तोंड उघडे ठेवून श्‍वास घ्यावा लागल्यामुळे सकाळी उठल्यावर घसा कोरडा पडणे किंवा तोंड सुकणे अशी लक्षणे दिसतात. रात्री पुरेशी झोप घेतली, तरी सकाळी उठल्यावर फ्रेश वाटत नाही आणि अंग जड झाल्यासारखे वाटते. अनेक रुग्ण सकाळी उठल्या उठल्या चिडचिडे होतात, कारण मेंदूला रात्री हवी तेवढी विश्रांती मिळालेली नसते. सकाळी दिसणारी ही लक्षणे रात्रीच्या सुप्त आजाराची स्पष्ट ग्वाही देतात.

दिवसा येणारी तीव्र झोप
रात्रीची झोप अपुरी झाल्यामुळे स्लीप ॲप्नियाच्या रुग्णांना दिवसा कामाच्या ठिकाणी तीव्र झोप आणि आळस जाणवतो. ऑफिसमध्ये खुर्चीवर बसल्या बसल्या किंवा वाचन करताना अचानक डोळा लागणे हे याचे लक्षण आहे. सर्वात धोकादायक बाब म्हणजे गाडी चालवत असताना किंवा ट्रॅफिकमध्ये थांबलेले असताना या रुग्णांना अचानक डुलकी लागते. जागतिक संशोधनानुसार, स्लीप ॲप्नियाच्या रुग्णांमध्ये रस्ते अपघातांचा धोका सामान्य व्यक्तींपेक्षा तिप्पट जास्त असतो. दिवसा येणारी ही झोप केवळ उत्पादकता कमी करत नाही, तर जीवालाही धोका निर्माण करू शकते.

उच्च रक्तदाब आणि हृदयविकाराचा थेट संबंध
झोपेत जेव्हा श्‍वास रोखला जातो, तेव्हा शरीरात अचानक भीतीचे वातावरण निर्माण होते आणि ‘सिम्पेथेटिक मज्जासंस्था’ सक्रिय होते. यामुळे शरीरात ताण वाढवणारी संप्रेरके (एड्रेनालाईन) वेगाने रक्तामध्ये सोडली जातात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात आणि रक्तदाब अचानक वाढतो. रात्री वारंवार रक्तदाब वाढल्याने रुग्णाला कायमस्वरूपी उच्च रक्तदाबाचा आजार जडू शकतो. स्लीप ॲप्नियामुळे हृदयाचे ठोके विस्कळीत होणे (एरिथमिया) हार्ट अटॅक येणे किंवा स्ट्रोक (पक्षाघात) होण्याचा धोका अनेक पटीने वाढतो. हृदयाचे रक्षण करण्यासाठी स्लीप ॲप्नियावर उपचार करणे अनिवार्य आहे.

इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि मधुमेहाचा धोका
अपुऱ्या झोपेमुळे आणि रात्रीच्या ताणामुळे शरीराची चयापचय क्रिया पूर्णपणे बिघडते. शरीरात कोर्टिसोल हार्मोन वाढल्यामुळे पेशींची इन्सुलिन शोषून घेण्याची क्षमता कमी होते, ज्याला ‘इन्सुलिन रेझिस्टन्स’ म्हणतात. यामुळे रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढू लागते आणि रुग्णाला टाईप २ मधुमेह होण्याचा धोका वाढतो. ज्या रुग्णांना आधीच मधुमेह आहे, त्यांच्या रक्तातील साखर स्लीप ॲप्नियामुळे नियंत्रणात राहत नाही. साखरेचे गणित व्यवस्थित ठेवण्यासाठी झोपेचा दर्जा सुधारणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते.

मद्यपान आणि धूम्रपान
रात्रीच्या वेळी मद्यपान केल्यामुळे गळ्याच्या भागातील स्नायू प्रमाणापेक्षा जास्त शिथिल होतात, ज्यामुळे श्‍वसनमार्ग बंद होण्याची प्रक्रिया अधिक तीव्र होते. धूम्रपानामुळे श्‍वसनलिकेमध्ये जळजळ आणि सूज निर्माण होते आणि हवेचा मार्ग आणखी अरुंद होतो. काही लोक झोप येण्यासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय झोपेच्या गोळ्या किंवा नसा शिथिल करणारी औषधे (सेडेटिव्हज) घेतात. ही औषधे मेंदूची श्‍वसनप्रक्रिया नियंत्रित करण्याची क्षमता मंदावतात. परिणामी स्लीप ॲप्नियाचा धोका अत्यंत गंभीर रूप धारण करू शकतो.

मानसिक आरोग्य आणि नैराश्य
मेंदूला दीर्घकाळ पुरेशा विश्रांतीपासून वंचित ठेवल्यास मानसिक आरोग्यावर त्याचे अत्यंत विपरीत परिणाम होतात. स्लीप ॲप्नियाच्या रुग्णांमध्ये स्मरणशक्ती कमकुवत होणे, छोट्या गोष्टींवरून लक्ष विचलित होणे आणि कामात एकाग्रता न राहणे अशा तक्रारी वाढतात. मन सतत अस्वस्थ राहिल्यामुळे विनाकारण चिंता वाटणे आणि नैराश्य येणे असे प्रकार घडतात. अनेकदा या मानसिक लक्षणांवर उपचार केले जातात, पण त्याचे मूळ कारण रात्रीच्या बिघडलेल्या झोपेत असते.

स्लीप स्टडी (पॉलीसमनोग्राफी)
स्लीप ॲप्नियाचे अचूक निदान करण्यासाठी स्लीप स्टडी नावाची एक अत्याधुनिक चाचणी केली जाते. यामध्ये रुग्णाला एका रात्रीसाठी हॉस्पिटलच्या स्लीप लॅबमध्ये किंवा घरीच काही उपकरणांसह झोपावे लागते. झोपेत असताना रुग्णाच्या मेंदूच्या लहरी, हृदयाचे ठोके, श्‍वास घेण्याची गती आणि रक्तातील ऑक्सिजनची पातळी सतत मोजली जाते. या चाचणीवरून रुग्णाचा ‘ॲप्निया हायपोप्निया इंडेक्स’ (एएचआय) ठरवला जातो. ज्यावरून आजार सौम्य, मध्यम की तीव्र स्वरूपाचा आहे हे समजते.

सी-पॅप मशीनचा वापर
मध्यम आणि तीव्र स्वरूपाच्या स्लीप ॲप्नियासाठी ‘सी-पॅप’ (कंटिन्युअस पॉझिटिव्ह एअरवे प्रेशर) हे जगातील सर्वात प्रभावी आणि आधुनिक उपकरण मानले जाते. या उपकरणात एक लहान मशीन आणि मास्क असतो, जो रुग्णाला रात्री झोपताना चेहऱ्यावर लावावा लागतो. हे मशीन हवेचा एक सततचा आणि नियंत्रित दाब गळ्यात सोडते, ज्यामुळे श्‍वसनननिका झोपेतही खुली राहते. सी-पॅपच्या वापरामुळे रात्री श्‍वास कोंडणे पूर्णपणे थांबते, ऑक्सिजनची पातळी स्थिर राहते आणि घोरणे बंद होते.

झोपण्याची योग्य पद्धत
सौम्य स्वरूपाचा स्लीप ॲप्निया केवळ जीवनशैलीत बदल करून पूर्णपणे बरा केला जाऊ शकतो. पाठीवर सरळ झोपण्याऐवजी एका कुशीवर झोपण्याची सवय लावावी. कारण कुशीवर झोपल्यास जीभ मागे सरकत नाही आणि हवेचा मार्ग मोकळा राहतो. नियमित प्राणायाम आणि गळ्याचे विशेष व्यायाम केल्यामुळे श्‍वसननलिकेचे स्नायू बळकट होतात. वजन कमी करणे आणि रात्रीचे जेवण हलके ठेवणे यांमुळे आजाराची तीव्रता खूप कमी होते. संध्याकाळनंतर चहा-कॉफी पिणे टाळावे जेणेकरून झोपेची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होईल.

लहान मुलांमधील स्लीप ॲप्निया
लहान मुलांमध्येसुद्धा स्लीप ॲप्नियाचा त्रास असू शकतो, ज्याकडे पालकांनी विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. जर मूल झोपेत खूप जास्त घोरत असेल, तोंड उघडे ठेवून श्‍वास घेत असेल किंवा रात्री अचानक दचकून जागत असेल, तर ते स्लीप ॲप्नियाचे लक्षण असू शकते. मुलांमध्ये याचे मुख्य कारण वाढलेले टॉन्सिल्स किंवा ॲडिनॉईड्स ग्रंथी असू शकतात. वेळीच उपचार न केल्यास मुलांच्या शारीरिक वाढीवर आणि बुद्धिमत्तेवर याचा वाईट परिणाम होऊ शकतो. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने लहान शस्त्रक्रिया करून मुलांमधील हा त्रास पूर्णपणे दूर करता येतो.

झोपेत मोठ्याने घोरणे आणि श्‍वास कोंडणे ही केवळ एक किरकोळ सवय नसून, तो शरीराला आतून पोखरणारा एक गंभीर आजार असू शकतो. स्लीप ॲप्नियाकडे वेळेत लक्ष न दिल्यास ते हृदयविकार आणि मधुमेहासारख्या मोठ्या संकटांना आमंत्रण ठरू शकते. स्लीप स्टडी आणि सी-पॅपसारख्या आधुनिक उपचारपद्धतींमुळे आज या आजारावर पूर्ण नियंत्रण मिळवणे शक्य झाले आहे. घोरण्याकडे दुर्लक्ष न करता वेळीच तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेणे शहाणपणाचे ठरते. आजच आपल्या झोपेचा दर्जा सुधारू या आणि एक सुरक्षित व दीर्घायुष्य जगू या.
००००००००००