शिक्षणातील ‘कृत्रिम प्रज्ञा’ वापराचे तारतम्य

प्रा. जयदीप वि. साळीकृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराचा एकूणच मेंदूच्या वापरावर आणि विशेषतः शिकण्याच्या क्षमतेवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास नुकताच केला गेला. त्यातून हाती आलेल्या निष्कर्षांच्या आधारे केलेले विवेचन..कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराचा एकूणच मेंदूच्या वापरावर आणि विशेषतः शिकण्याच्या क्षमतेवर होणाऱ्या परिणामांचा अभ्यास याआधीही केला गेला आहे आणि नुकतेच अमेरिकेतील एम. आय. टी. या संस्थेतील शास्त्रज्ञांनीही यासंदर्भात केलेल्या अधिक सखोल अभ्यासाचे निष्कर्ष जाहीर केले आहेत. या अभ्यासातून निघालेले निष्कर्ष डोळे झाकून चॅट-जीपीटी किंवा जेमिनीसारखी कृत्रिम बुद्धिमत्तेची साधने वापरून आनंद लुटणाऱ्या आपल्या सर्वांचे डोळे खाडकन उघडणारे आहेत. काहीसे धोक्याचा इशारा देणारे आहेत..स्वप्नाकडून सत्याकडेमाहितीचे विश्लेषण करणे, विचार करणे, निर्णय घेणे, समस्या सोडविणे, शिकणे, भाषा समजणे यांसारख्या वैशिष्ट्यपूर्ण क्षमता उच्च पातळीवर आपण वापरू शकतो, याचे कारण म्हणजे निसर्गतः मानवाला मिळालेली बुद्धीची देणगी. समजा याच क्षमता कमी-जास्त प्रमाणात यंत्राला प्राप्त झाल्या तर? अॅलन ट्युरिंग या शास्त्रज्ञाने १९५० मध्येच एका संशोधन निबंधात अशी यंत्रे प्रत्यक्षात येऊ शकतील, असं सांगितलं. परंतु पुढील अनेक वर्षे कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे प्रकरण वैज्ञानिक कादंबरी अथवा सिनेमांपुरतेच मर्यादित राहिले. मात्र गेल्या अनेक वर्षांच्या संशोधन आणि प्रयत्नांमुळे आता कृत्रिम बुद्धिमता प्रत्यक्षात अवतरली आहे, स्मार्टफोनच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांच्या मेंदूत नव्हे, चक्क हातात आली आहे!.आपण दिलेल्या हुकूमानुसार नवीन लिखाणाची, प्रतिमांची, संगीताची, चलतचित्रांची, संगणकीय आज्ञावलीची निर्मिती करण्याची अद्भुत क्षमता असणारी कृत्रिम बुद्धिमता म्हणजे 'जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता, खुल जा सिम सिम म्हटल्यावर अफाट आणि अद्भुत खजिन्याची दारे उघडल्यावर अल्लाउद्दीनची जशी अवस्था होईल, तशीच अवस्था कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापरकर्त्यांची होऊ शकते..अशा प्रचंड क्षमतांमुळे विविध प्रकारच्या आशय निर्मितीसाठी, साहित्य आणि कला निर्मितीसाठी व्यवस्थापन क्षेत्रात, शिक्षण क्षेत्रात, उद्योग/सेवा क्षेत्रात सर्वत्रच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मुक्तपणे वापर होऊ लागला आहे. जर यातून बौद्धिक कामाचा वेग आणि गुणवत्ताही साधता येत असेल तर कृत्रिम बुद्धिमता आपल्यासाठी एक वरदानच म्हटले पाहिजे. पण कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अविवेकी वापराचे काही दुष्परिणाम होऊ शकतात का?.सावध ऐका पुढल्या हाकाशिक्षणाच्या प्रवाहात ज्ञानग्रहणासोबत विद्यार्थ्यांच्या विविध बौद्धिक क्षमतांचे संगोपन होऊन त्यात वृद्धी होत जाते. माहितीचे आकलन, स्मृती, माहितीचे विश्लेषण, त्यावर तार्किक प्रक्रिया, त्याद्वारे निर्णय घेऊन प्रश्न सोडविणे, या प्रकारच्या त्या क्षमता आहेत. विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक, सामाजिक, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक कारकिर्दीच्या यशस्वीतेसाठी या क्षमता किती चांगल्या रीतीने वृद्धिंगत होतात हे फार महत्त्वाचे आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगात शिक्षणात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून विद्यार्थी स्वतंत्रपणे, स्वतःला हवे तसे शिक्षण घेऊ शकतो, हे निश्चित. प्रथमदर्शनी हे आकर्षक वाटते. परंतु या विषयावर जगात झालेल्या संशोधनाने आणि त्यातून आलेल्या निष्कर्षांनी धोक्याची घंटा वाजवायला सुरुवात केली आहे..शिक्षण घेताना विविध शैक्षणिक कृतींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अतिवापराने विद्यार्थ्यांच्या आकलनविषयक क्षमतांवर गंभीर आणि दूरगामी परिणाम होतो, असे हे निष्कर्ष सूचित करताहेत, शिक्षणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराने विद्यार्थ्यांच्या चिकित्सक विचारक्षमतेवर वाईट परिणाम होतो, असंही एका संशोधनात दिसून आले आहे. एकूणच शैक्षणिक कालखंडात विद्यार्थ्यांच्या आकलनक्षमता, चिकित्सक विचार प्रक्रिया यांसारख्या गोष्टींवर झालेला वाईट परिणाम हा त्याच्या जीवनावर दूरगामी परिणाम करणारा असतो. यावर अधिक सखोल अभ्यास करण्यासाठी अमेरिकेतील शास्त्रज्ञांनी निबंध लेखन या कृतीची मदत घेतली..निबंध लेखन ही वरकरणी सोपी कृती वाटत असली तरी बौद्धिक पातळीवर अनेक क्षमतांचा वापर करणारी ती एक कठीण कृती आहे. निबंध लिहिताना संकल्पनांची मांडणी, मुद्द्यांची रचना यावर तर लक्ष द्यावे लागतेच, पण हे सारे करताना योग्य त्या शब्दांचा वापर, वाक्यरचना, व्याकरणाचे नियम यावरही विचार करावा लागतो. या गोष्टी उत्तम रितीने व्हाव्या यासाठीचे बौद्धिक कौशल्य असेल, सृजनक्षम मेंदू असेल तर लिहिलेला निबंध खुमासदार होतो! यासाठी बौद्धिक क्षमतांचा वापर होताना मेंदूतील विविध केंद्रे वापरली जातात. ती किती प्रमाणात आणि किती कार्यक्षमतेने वापरली जातात याचे प्रतिबिंब मेंदूतील विविध केंद्रांच्या उद्दिपनात आणि मज्जातंतूंच्या जोडणीमध्ये पडते..मेंदूतील विविध केंद्रांची उद्दिपने आणि मज्जातंतूंच्या जोडण्या बौद्धिक वाढीसाठी उपयुक्त असतात, मेंदूतील या घडामोडींचा वेध या संशोधनात ई.ई.जी. या तंत्राने घेतला गेला. विद्यार्थ्यांचे तीन गट करून त्यांना निबंध लिहायला सांगितले गेले. पहिल्या गटाला चॅट-जीपीटीचा वापर करायचा होता, दुसऱ्या गटाला सर्च इंजिनचा वापर करायचा होता आणि तिसऱ्या गटाला मात्र यापैकी कशाचाही वापर न करता निबंध लिहायचा होता, चार महिने चाललेल्या या अभ्यासात त्यांच्या मेंदूतील ३२ केंद्रांचा वेध घेण्यात आला. चैट-जीपीटीचा वापर करून लिहिलेले निबंध रूक्ष, नावीन्यपूर्ण संकल्पनांचा अभाव असणारे होते. महत्त्वाचे म्हणजे या विद्यार्थ्यांच्या मेंदूतील केंद्रांच्या उद्दिपनात आणि जोडण्यांमध्येही मोठी घट दिसून आली. मात्र, कोणत्याही साधनांचा वापर न केलेल्या विद्यार्थ्यांच्या मेंदूतील सृजनक्षमतेशी, स्मृतीशी आणि भाषिक प्रक्रियेशी संबंधित विभाग आणि त्यांच्यातील परस्पर संबंध सर्वोत्तम होते. तर, सर्च इंजिनचा वापर करणाऱ्या विद्यार्थ्यांची कामगिरी सर्व दृष्टीने मध्यम होती. हे तात्पुरते होते का? तर, नाही. पुढच्या टप्प्यात चॅट-जीपीटी वापरकर्त्यांना कुठलीही मदत न घेता स्वतःच्या बुद्धीने निबंध लिहायला सांगितला गेला. धक्कादायक गोष्ट अशी की, या कृतीदरम्यान विद्यार्थ्यांच्या मेंदूत मज्जातंतूंच्या जोडणीत क्षय दिसून आला..दुसऱ्या बाजूला सुरुवातीला ज्यांनी स्व-बुद्धीने निबंध लिहिला होता, त्यांना चॅट-जीपीटीचा वापर करून निबंध लिहायला सांगितला, तर या कृतीदरम्यान त्यांच्या मेंदूची कार्यक्षमता सर्व बाबतीत उत्तम असल्याचे दिसले. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या आगमनापूर्वी अगदी कुठल्याही माहितीच्या शोधासाठी ‘गुगल’सारखे सर्च इंजिनच सर्रास वापरले जायचे. .Premium|Social Brain Theory Marathi : तुमची सामाजिक बुद्धिमत्ता गंडलीय का..? .पण असा शोध घेतल्यावर येणाऱ्या हजारो माहितीस्रोतांच्या पर्यायांमधून आपल्याला योग्य ती माहिती वेचणे, त्यांची संगती लावणे, योग्य ती तर्कसंगत मांडणी करणे यासाठी तरी मानवी बुद्धीचा उपयोग होत होता. कृत्रिम बुद्धिमत्तेने आपल्यासाठी हे कामसुद्धा ठेवलेले नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अविवेकी वापराने माहितीचे विश्लेषण आणि माहितीवर प्रक्रिया करण्याच्या विद्यार्थ्यांच्या क्षमतांवर दूरगामी दुष्परिणाम होऊ शकतात, हे दिसून येतेय! थोडक्यात, कृत्रिम बुद्धिमतेच्या अविवेकी वापराचे धोके ओळखून या क्रांतिकारी तंत्राचा विवेकी वापर करून आपली नैसर्गिक बुद्धिमता शाबूत ठेवणे फार महत्त्वाचे आहे। अन्यथा....सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

शिक्षणातील ‘कृत्रिम प्रज्ञा’ वापराचे तारतम्य

Related Stories

झोपण्यापूर्वी स्वतःला द्या वेळ! हृदय अन् मेंदू राहील सुपरफिट!

आरोग्य‘चेतना’ : चैतन्यतत्त्व आणि संवेदना

शरीरात 'ही' लक्षणे दिसली तर समजा असू शकतो ब्रेन स्ट्रोकचा धोका!

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीचे विश्लेषण