स्मरण तेजोनिधी सावरकरांचे

‘सागरा प्राण तळमळला’ या स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या गीताच्या गौरवार्थ; तसेच अंदमानमध्ये उभारण्यात आलेल्या सावरकर पुतळ्याच्या अनावरणाच्या निमित्ताने पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. या ‘आदरांजली सोहळ्या’ला उपस्थित राहून टिपलेले सुवर्णक्षण..स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर लिखित ‘सागरा प्राण तळमळला’ या श्रेष्ठ काव्याची एकशे सोळावी वर्षपूर्ती व तिथे त्यांचा पुतळा उभारणे असा सुवर्णकांचन योग साधून अंदमान निकोबार बेटांची राजधानी विजयपुरम (पूर्वीचे पोर्ट ब्लेअर) येथे विशेष सोहळ्याचे आयोजन करण्यात आले होते. पंडित हृदयनाथ मंगेशकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘सागरा प्राण तळमळला’ हा कार्यक्रम सादर करण्यात आला..खरोखर माझ्यासाठी हा सोहळा अमृतानुभव होता. पंडितजींच्या सहवासातील हे सावरकरमय तीन दिवस संपूच नयेत, असे वाटत होते. पंडितजी म्हणजे ज्ञानाचा अखंड स्रोत. मंगेशकर कुटुंबीय, म्हणजे मास्टर दीनानाथ यांच्यापासून लतादीदी आणि पंडितजींची सावरकरभक्ती अलौकिक आहे.पंडितजींनी वीर सावरकरलिखित गीतांचे कार्यक्रम जगभर करून जनमानसात वीर सावरकरांविषयी स्नेहज्योती तेवत ठेवल्या. सावरकरांच्या क्रांतीचे भारतीयांस विस्मरण होऊ न देणे हे वेगळे व विशेष असे काम आहे. सावरकरांनी ‘सागरा प्राण तळमळला’ हे काव्य जिथे लिहिले होते, तिथे म्हणजे ब्रिटन येथील ब्रायटन शहरात जाऊन तरुणपणी सावरकरांवर कार्यक्रम केला होता..अशा अनेक हृद्य आठवणी त्यांनी या कार्यक्रमात श्रोत्यांना सांगितल्या. पंडितजी साधारण तेरा-चौदा वर्षांचे असताना तात्याराव सावरकरांना भेटायला गेले होते. त्यावेळी त्यांनी ‘मला तुमच्या कविता संगीतबद्ध करायच्या आहेत’,असे सांगून काही कविता सावरकरांकडून घेतल्या.दुसऱ्या दिवशी ते पुन्हा सावरकरांना भेटायला गेले आणि तात्यांना सांगू लागले की, ‘चांगला रेकॉर्डिंग स्टुडिओ पाहून ठेवला आहे. रेकॉर्डिंग मशीन अतिशय छान आहे. साऊंड सिस्टिम छान आहे. तिथे ह्या गाण्यांचे मी रेकॉर्डिंग करणार आहे.’ त्यावर तात्याराव म्हणाले की, ‘या मुलाकडून ती कविता परत घ्या. त्यांना भाषाशुद्धीचे पुस्तक द्या.’.मराठी भाषेवर प्रेमपंडितजी म्हणाले, ‘मला कळले त्यांना काय सुचवायचे होते ते. मी मराठीत इंग्रजी शब्द वापरलेले त्यांना आवडले नव्हते.’ तात्यांचे मराठी भाषेवर जिवापाड प्रेम होते. ते मराठी भाषेचे रक्षक होते. मराठी भाषाशुद्धी चळवळीचे प्रणेते होते. अनेक इंग्रजी शब्दांना त्यांनी शुद्ध सुंदर मराठी शब्द दिलेले आहेत.ध्वनिमुद्रण, ध्वनिसंयोजन, ध्वनिक्षेपक यंत्र, दूरध्वनी अशी महत्त्वपूर्ण शब्दनिर्मिती ही मराठी भाषेस सावरकरांची देणगी आहे. ‘शुद्ध मराठीत बोला’ यावर त्यांनी त्याकाळात आंदोलने केली होती. अशा आठवणी पंडितजी कार्यक्रमात सांगत होते. पुढे ते म्हणाले, ‘मी ते ‘भाषाशुद्धी’ पुस्तक घेऊन घरी परत आलो..एका दिवसात ते पुस्तक पाठ करून टाकले आणि माझी मराठी भाषा शुद्ध करून दुसऱ्याच दिवशी पुन्हा परत तात्यांना भेटायला गेलो आणि तात्यांना सांगितले, ‘‘तात्या, मी उत्तम ध्वनिमुद्रण व्यवस्था पाहून ठेवली आहे. तिथे मी तुमचे गीत ध्वनिमुद्रित करेन.’हा संपूर्ण प्रसंग अतिशय सुंदर शब्दांत पंडितजींनी सभागृहात साभिनय विशद केला आणि श्रोत्यांच्या डोळ्यापुढे संपूर्ण प्रसंग उभा केला. हृदयनाथजी मंचावर तल्लीन होऊन बोलत होते. खरे तर ते त्यावेळी सभागृहात नव्हतेच, तर ते त्या जुन्या काळात सावरकरांसोबतचे क्षण जगत होते. पंडितजींनी सांगितले, ‘‘बावीस वर्षे मला सावरकरांचा सहवास लाभला होता.’ त्यावेळी पंडितजी अतिशय भावुक झाले होते..सभागृहात तात्यांचा एवढा प्रत्यक्ष सहवास मिळालेले दुसरे कोणीही नव्हते.‘ने मजसी ने परत मातृभुमीला, सागरा प्राण तळमळला’ हे महाकाव्य म्हणजे सावरकरांच्या वेदनेतून उमटलेली साद! क्रांतिवीरांची ही करुणेची याचना स्वातंत्र्यानंतर गेली कैक वर्षे इथे भारतीय पर्यटकांना खेचून आणते आहे, याचे कारण म्हणजे या गीताचे करुणसंगीत आणि हृदयद्रावक शब्द.दिव्य संगीतामुळे त्या काव्याचे आयुष्यमान चिरंतन टिकते. अशा अनेक अद्वितीय संगीतरचना करून मंगेशकर यांनी घराघरात, जनमानसांत अनेक गाणी ठसवली आहेत. त्याबद्दल अवघा महाराष्ट्र त्यांच्या ऋणात आहे..स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या कवनांतून वाहणारा दुर्दम्य उत्साह, विलक्षण आत्मविश्वास, अचाट धैर्य व निर्भयता पंडितजींच्या संगीतामुळे अधोरेखित होते. आज पुन्हा या गीतांची पारायणे युवकांनी करणे आवश्यक आहे म्हणजे क्रांतिकारकांच्या बलिदानातून मिळालेल्या स्वातंत्र्याचे पावित्र्य ते टिकवतील..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.

स्मरण तेजोनिधी सावरकरांचे

Related Stories