आशा-आकांक्षांचे संविधान...

- प्रभा जोशी, saptrang@esakal.comसमाजात आणि राजकीय परिवेशात काही बदल होणं अपेक्षित असेल, तर इतिहास डोळसपणे पाहावा लागतो. संविधानावर तयार झालेले आजवरचे हे लघुपट म्हणजे तो इतिहास पाहण्याच्या छोट्या खिडक्या आहेत. त्यात नक्कीच डोकावून पाहायला हवं. .भारताचा प्रजासत्ताक दिन हा आपल्या राष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानाचा दिवस आहे. भारतीय लोकशाहीची ताकद, संविधानाची सर्वोच्चता आणि नागरिकांच्या अधिकार कर्तव्यांची आठवण करून देणारा हा दिवस असतो.१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले; परंतु एवढ्या मोठ्या देशाचा कारभार सुरळीत चालवण्यासाठी देशाचे स्वतंत्र संविधान नव्हते. या देशाचे प्रशासन आणि अन्य व्यवस्था १९३५ मध्ये ब्रिटिशांनी केलेल्या कायद्यानुसार सुरू होत्या. स्वातंत्र्यानंतर देशाला एका स्वतंत्र, लोकशाहीवादी आणि सर्वसमावेशक संविधानाची गरज होती. त्यासाठी १९४६ मध्ये घटना समितीची स्थापना करण्यात आली..डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली संविधान मसुदा समिती स्थापन झाली. या समितीने अथक परिश्रम घेऊन संविधान तयार केले. हे संविधान स्वीकारून २६ जानेवारी १९५० या दिवशी देश सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही प्रजासत्ताक बनून करोडो भारतीयांच्या आशा-आकांक्षाचे प्रतीक बनला. हा इतिहास आपल्या वर्तमानाशी सदैव निगडित आहे आणि हेच प्रजासत्ताक दिन साजरा करण्यातील औचित्य आहे..या विषयाचं महत्त्व ओळखून फिल्म्स डिव्हिजनने राज्यघटना, घटनेचं प्रास्ताविक, संसदीय लोकशाही अशा विविध पैलूंवर वेगवेगळ्या काळात काही लघुपट बनवले. हे लघुपट माहितीपूर्ण आहेत. यातल्या काही लघुपटांचा परामर्श इथे घेऊया.‘अवर कॉन्स्टिट्यूशन’ हा या विषयातला आद्य आणि अत्यंत महत्त्वाचा लघुपट आहे. फिल्म्स डिव्हिजनसाठी मोहन भावनानी यांनी प्रजासत्ताक दिन सुरू झाला, त्याच वर्षी म्हणजे १९५० मध्ये याची निर्मिती केली. घटनेची मुख्य मार्गदर्शक तत्त्व, लोकसभा राज्यसभेची रचना, लोकप्रतिनिधींची निवड, पंतप्रधान आणि मंत्रिमंडळ रचना, राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती निवड आणि त्यांचे अधिकार, त्याप्रमाणेच विधानसभेची रचना आणि प्रतिनिधी निवड याची माहिती इथे आहे..इंग्रजी निवेदनासोबत त्या काळातील साधी सोपी ग्राफीक्स वापरली आहेत. राज्य आणि केंद्र अखत्यारीतील विषय विभागणी समजावून सांगितली आहे. या लघुपटात देशाचे पहिले राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद, पंतप्रधान पंडित नेहरू, घटनाकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचं प्रत्यक्ष दर्शन घडतं.संघ राज्यात सत्तेच पूर्ण केंद्रीकरण होऊन नागरिकांच्या घटनात्मक अधिकारांची पायमल्ली होऊ नये यासाठी घटनाकारांनी ज्या चार स्वायत्त यंत्रणा उभ्या केल्या आहेत, त्याचीही व्यवस्थित माहिती लघुपटात आहे..देशातील नागरिकांचे मूलभूत हक्क अबाधित असावेत यासाठी सर्वोच आणि उच्च न्यायालय, अर्थ विनियोगावर लक्ष ठेवणारे नियंत्रक आणि महालेखापाल, तरुण बुद्धिमान शासकीय अधिकारी निवडणारा संघ लोकसेवा आयोग आणि नि:पक्षपाती निवडणुकांसाठी स्वायत्त निवडणूक आयोग हे चार स्तंभ आजतागायत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.आपली घटना ही सदैव एक जिवंत सुदृढ परंपरा या रूपात टिकून राहावी ही आपली जबाबदारी आहे, असं सांगून हा लघुपट संपतो. १९४७ मध्ये देशाला स्वातंत्र्य मिळालं तरी संविधान स्वीकारून पुढची मार्गक्रमणा कशी होणार आहे, हे सांगणारा हा लघुपट खूप जुना असला तरी मौलिक आहे..फिल्म्स डिव्हिजनमध्ये एनिमेशन लघुपट बनवणारा एक स्वतंत्र विभाग होता. तिथे परदेशात जाऊन याचे प्रशिक्षण घेऊन आलेले निर्माते आणि तंत्रज्ञ काम करत. अनेक ॲनिमेशन लघुपट इथे तयार झाले. त्याबद्दल एक स्वतंत्र लेख लिहून त्याची नोंद घ्यावी लागेल. या सगळ्या ॲनिमेशनपटात राज्य घटनेच्या मूळ उद्देशाची माहिती देणारा ‘प्रीएंबल’ या शीर्षकाचा एक अगदी छोटा ॲनिमेटेड लघुपट फिल्म्स डिव्हिजनचे निर्माता एन. एस. थापा आणि दिग्दर्शक जी. के. गोखले द्वयीने १९७३ मध्ये बनवला..‘प्रीएंबल’ लघुपटाची सुरुवात ‘सारे जहाँ से अच्छा’ या गीताच्या स्फूर्तिदायी वाद्यवृंद रचनेमागे we the people of india अशा धीरगंभीर आवाजात संविधानाची मूलभूत तत्त्व सांगत सुरू होते. सामाजिक, आर्थिक, राजनैतिक न्याय तसंच विचार, अभिव्यक्ती, उपासना याचं स्वातंत्र्य, दर्जा आणि संधीची समानता हा संविधानाचा गाभा इथे अगदी मोजक्या शब्दांत येतो.‘प्रीएंबल’ हा लघुपटाचा विषय गंभीर असला तरी त्यातल्या वैशिष्ट्यपूर्ण ॲनिमेशन तंत्रामुळे तो मनावर ठसतो. विशेषत: भारतीयांमधली वेशभूषा, प्रादेशिकतेमुळे उठून दिसणारं वेगळेपण याचा ॲनिमेशनमध्ये फार बारकाईने विचार केला आहे. समूहामधील प्रत्येक भारतीय माणसाला काही व्यक्तिमत्त्व असावं आणि ते व्यक्त व्हावं अशी किमया इथे घडली आहे. एक मोठा आशय अगदी छोट्याशा लघुपटात मांडताना या मंडळींनी छाप पाडली आहे..याच लघुपटाचे निर्माते एन. एस. थापा आणि फिल्म्स डिव्हिजनचे दिग्दर्शक भानूमूर्ती अलूर यांनी पुढे १९८५ मध्ये भारतीय प्रजासत्ताकची ३५ वर्षे पूर्ण होताना ‘we the people of india’ हा अजून एक लघुपट बनवला. घटना समितीच्या मसुदा समितीचे वृद्ध सदस्य तत्कालीन लोकसभा अध्यक्ष बलराम जाखरना भेटतात आणि ३५ वर्षांत देश उभारणीमध्ये घटनेच्या योगदानाची चर्चा करतात.इथून फ्लॅशबॅक पद्धतीने भारतीय राज्यघटनेच्या निर्माणाची कथा पुढे येते. सर्वपल्ली राधाकृष्णन, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, डॉ. राजेंद्र प्रसाद, पंडित नेहरू, श्यामप्रसाद मुखर्जी यांच्या दुर्मिळ भाषणांचे अंश ऐकता येतात. भारतीय राष्ट्रध्वज, भारत या नावाचा अंगीकार तसेच राज्यघटना बनवत असताना वेगवेगळ्या समित्यांनी केलेल्या सूचनांचा स्वीकार याची माहिती मिळते..संसदीय लोकशाहीमध्ये निवडणुकांचं महत्त्व आणि त्याची कार्यपद्धती म्हणजे मतदान आणि मतमोजणी याचा भागही इथे चित्रित केला आहे. या लघुपटात १९७३च्या ‘प्रीएंबल’ लघुपटामधली ठळक ॲनिमेशन आवर्जून वापरली आहेत. अतिशय माहितीपूर्ण अशा या लघुपटाला १९८६ मध्ये राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला आहे.याच वर्षी केरळमधील निर्माता दिग्दर्शक आणि फिल्म चळवळीचे प्रणेते कुलत्तूर भास्करन नायर यांनी फिल्म्स डिव्हिजनसाठी ‘पार्लमेंट ऑफ इंडिया’ हा लघुपट बनवला. हा लघुपट दिल्लीतल्या संसदेच्या मूळ वास्तूमध्येच चित्रित केला आहे..वर उल्लेख केलेल्या अन्य लघुपटांतील राज्यघटनेसंबंधीचा तात्त्विक भाग इथे येतोच; पण या लघुपटाचं मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे यात संसद भवन आणि तिथली दालनं, त्यावरील तैलचित्र अन्य कलाकृती, सेंट्रल हॉल, दोन्ही सभागृहं यांचं दर्शन जनसामान्यांना घडतं. त्याशिवाय हा लघुपट अजून एका कारणानेही महत्त्वाचा आहे. यात गेल्या शतकाच्या उत्तरार्धातील राष्ट्रीय नेत्यांची मांदियाळी आहे.डॉ. राजेंद्र प्रसाद, डॉ. झाकीर हुसेन, व्ही. व्ही. गिरी, फकरुद्दीन अली अहमद, नीलम संजीव रेड्डी, ज्ञानी झेल सिंग असे भारताचे माजी राष्ट्रपती इथे प्रत्यक्ष दिसतात. त्याचप्रमाणे पंडित नेहरू, लाल बहदूर शास्त्री, इंदिरा गांधी, मोरारजी देसाई, चरण सिंग परत इंदिरा गांधी आणि मग राजीव गांधी या क्रमाने पंतप्रधान शपथ घेताना दिसतात..त्या खेरीज संसद अधिवेशनासाठी येणाऱ्या मान्यवर खासदार इथे दिसतात आणि आता विस्मरणात गेलेल्या १९८०च्या दशकातील तत्कालीन घडामोडी आठवतात. व्ही. पी. सिंग, अरुण नेहरू, मधू दंडवते, शरद पवार, माधवराव सिंधिया तसंच सिने जगतातील अमिताभ बच्चन, जय ललिता, सुनील दत्त, वैजयंतीमाला असे खासदार संसदेत प्रवेश करताना दिसतात. भारतीय लोकतंत्र आणि संसदीय लोकशाहीतलं एक मधलं पर्व डोळ्यासमोर येतं.लघुपटांच्या दुनियेत पुस्तकं आणि वर्तमानपत्रात वाचलेला इतिहास पडद्यावर असा जिवंत होतो. २६ जानेवारीच्या निमित्ताने भारतीय प्रजासत्ताकाची वाटचाल या विविध काळातील लघुपटांमधून स्पष्ट होते. विद्यार्थी, अभ्यासक, माध्यमकर्मी, लेखक, राजकीय समाजिक क्षेत्रात कार्यरत मंडळी आणि या देशातील जनसामान्य सगळ्यांसाठीच हा माहितीचा अधिकृत स्रोत आहे.समाजात आणि राजकीय परिवेशात काही बदल होणं अपेक्षित असेल, तर इतिहास डोळसपणे पहावा लागतो. हे लघुपट म्हणजे तो इतिहास पाहण्याच्या छोट्या खिडक्या आहेत. त्यात नक्कीच डोकावून पाहायला हवं..लघुपट१. Our Constitution : अवधी १२ मिनिटे२. Preamble : अवधी ५ मिनिटे३. We the people of india : अवधी २० मिनिटे४. Parliament of India : अवधी ३० मिनिटे.(लेखिका आकाशवाणीच्या माजी निर्मात्या आणि संगीत अभ्यासक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.