वस्‍त्र: परदेशींच्या नजरेतून!

भारतीय वस्त्रकलेच्या जन्माचा आपण या आधीच्या तीन लेखांमधून थोडासा आढावा घेतला. भारतीय संस्कृतीचा इतिहास शिकताना सहसा शिलालेख, मंदिरे, नागरी स्थापत्य आणि प्राचीन साहित्य यांचाच आपण अभ्यास करतो..ही सगळी भारतीय संस्कृतीच्या अभ्यासाची महत्वाची साधने आहेतच पण भारताचा एक वेगळा इतिहास विणला गेलाय तो इथल्या वस्त्रसंस्कृतीतून. प्राचीन भारतात वस्त्रनिर्मिती हा केवळ एक तांत्रिक किंवा आर्थिक उद्योग नव्हता तर वस्त्र विणणे ही एक जीवनपद्धती होती, सामाजिक रचना होती, आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीही होती.भारतीय वस्त्रे इतक्या उत्कृष्ट दर्जाची होती की प्राचीन भारताला भेट देणाऱ्या प्रत्येक परदेशी प्रवाशाने इथल्या वस्त्रांची आवर्जून नोंद घेतलेली आहे. मेगॅस्थनीस हा ग्रीक इतिहासकार व मुत्सद्दी इ.स.पू. चौथ्या शतकाच्या उत्तरार्धात सेल्युकस पहिला निकेटर याचा राजदूत म्हणून चंद्रगुप्त मौर्य यांच्या पाटलीपुत्र येथील दरबारात काम करीत होता..त्याने भारतातल्या आपल्या वास्तव्यावर लिहिलेला ग्रंथ इंडिका आज पूर्ण स्वरूपात उपलब्ध नाही, मात्र त्यातील अनेक उतारे आणि निरीक्षणे स्ट्रॅबो, डायोडोरस सिक्युलस आणि प्लिनी द एल्डर यांसारख्या मेगॅस्थनीसनंतरच्या अनेक ग्रीक आणि रोमन लेखकांनी उद्धृत केलेल्या स्वरूपात जतन झालेले आहेत. या उताऱ्यांमधून मेगॅस्थनीस भारतीय कापूस आणि वस्त्रनिर्मिती यांचा स्पष्ट उल्लेख करताना दिसतो.स्ट्रॅबो हा ग्रीक इतिहासकार आपल्या ‘जिओग्राफिका’ या ग्रंथात लिहितो की मेगॅस्थनीस सांगतो की ‘भारतीय लोक लोकरीऐवजी कापसापासून बनवलेली वस्त्रे परिधान करतात.’ त्याच्यानंतर येणारा अॅरियन नावाचा ग्रीक भाषेत लिहिणारा रोमन काळातील इतिहासकार आणि तत्त्वज्ञ परत मेगॅस्थनीसच्या निरीक्षणांचा आधार घेत भारतात कापूस विपुल प्रमाणात उगवत असल्याचे आणि त्यापासून धागा काढून वस्त्रे विणली जात असल्याचे आपल्या इंडिका ह्याच नावाच्या ग्रंथात नमूद करतो..हे उल्लेख महत्त्वाचे आहेत, कारण ते मौर्यकालात भारतात कापूस लागवड आणि विणकामाची प्रस्थापित परंपरा मोठ्या प्रमाणात अस्तित्वात होती हे दर्शवतात. चाणक्याच्या अर्थशास्त्रात नमूद केलेल्या नोंदींना मिळालेला हा प्रत्यक्ष दुजोरा आहे. हे परदेशी प्रवासी आणि इतिहासकार भारतीय वस्त्रांकडे केवळ एक कला आणि कुतूहल म्हणून पाहत नाहीत, उलट, सुती वस्त्रे ही तत्कालीन भारतीयांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग तर होतीच पण ग्रीस आणि रोमपर्यंत भारतीय वस्त्रांची कीर्ती पसरलेली होती हेच ह्या नोंदींमधून सिद्ध होते..भारतीय वस्त्रपरंपरेची प्राचीनता व परिपक्वता ह्यातून स्पष्टपणे समोर येते. मेगॅस्थनीस आपल्या ग्रंथात भारतीय वस्त्रांची वर्णने करताना त्यांच्या तेजस्वी रंगांचा, फुलांच्या नक्षीचा आणि तलम पोताचा आवर्जून विशेष उल्लेख करतो.मौर्यकाळ इतिहासजमा झाल्यावर काही शतकांनी भारतात चीनमधून एक पूर्णपणे वेगळा प्रवासी आला होता, व्यापारासाठी किंवा राजदूत म्हणून नव्हे, तर बुद्धाच्या पवित्र पाऊलखुणा ढुंडाळण्यासाठी. कॉमन ईराच्या चौथ्या ते पाचव्या शतकादरम्यान फाहियान नावाचा बौद्ध भिक्षू भारतात प्रवासाला आला..त्याचा मुख्य उद्देश बौद्ध धर्मग्रंथ गोळा करणे आणि बुद्धाच्या आयुष्यातल्या पवित्र स्थळांना भेट देणे हा होता. भारतातील त्याच्या प्रवासाचे वर्णन इंग्रजीतून अनुवाद झालेल्या ए रेकॉर्ड ऑफ बुद्धिस्टीक किंगडम ह्या ग्रंथात वाचायला मिळते. हा ग्रंथ गुप्तकालीन भारतातील समाजजीवन, धार्मिक आचार आणि दैनंदिन प्रथांचा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत मानला जातो.भारतीय वस्त्रांविषयी लिहिताना फाहियान नमूद करतो की भारतीय लोक कापसापासून विणलेली वस्त्रे परिधान करतात व भारतीय वस्त्रे साधी, स्वच्छ आणि इथल्या दमट आणि उष्ण हवामानाला अनुरूप अशी असतात. यावरून स्पष्ट होते की भारतीय वस्त्रपरंपरा केवळ सुंदर दिसण्यावर आधारलेली नव्हती, तर इथले हवामान आणि जीवनशैली यांचा विचार करून विकसित झाली होती..कापूस हा तंतू उष्ण व दमट हवामानासाठी निसर्गतःच योग्य असल्याने त्याचा व्यापक वापर स्वाभाविक होता. फाहियानच्या वस्त्रविषयक नोंदी महत्त्वाच्या आहेत कारण त्या भारतीय वस्त्रपरंपरेचा उल्लेख एका अशा परदेशी प्रवाशाच्या दृष्टीने करतात, जो ना व्यापारी होता, ना दरबारी लेखक. त्यामुळे त्याचे निरीक्षण वस्तुनिष्ठ ठरते. फाहीयानच्या लेखनातून हे स्पष्ट होते की गुप्तकाळात भारतात कापूस लागवड, सूत कताई आणि वस्त्रनिर्मिती हा एक प्रस्थापित आणि सर्वसामान्य उद्योग होता आणि समाजाच्या सर्व स्तरांमधून सुती वस्त्रे प्रचलित होती.फाहीयान नंतर सुमारे तीनशे वर्षांनी दुसरा एक अत्यंत विद्वान आणि चौकस असा चिनी भिक्षू भारतात आला. त्याचे नाव ह्युएन त्सांग. त्याने सुमारे सोळा वर्षे भारतभर पायी प्रवास केला आणि नालंदा यांसारख्या प्रमुख बौद्ध विद्यापीठांत अध्ययन केले. भारतातील त्याच्या प्रवासाचे सविस्तर वर्णन सी. यू. की. : बुद्धिस्ट रेकॉर्ड ऑफ द वेस्टर्न वर्ल्ड या सॅम्युअल बील यांनी भाषांतर केलेल्या इंग्रजी ग्रंथात आढळते. हा ग्रंथ गुप्तोत्तर भारताच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अत्यंत महत्त्वाचा असा प्राथमिक स्रोत मानला जातो..भारतीय वस्त्रांविषयी ह्युएन त्सांगची निरीक्षणे अत्यंत स्पष्ट आणि तथ्यात्मक आहेत. तो लिहितो की भारतीय लोक सामान्यतः कापूस किंवा रेशीम या धाग्यांपासून विणलेली वस्त्रे परिधान करतात, आणि रंगीत वस्त्रे वापरात असली तरी भारतीय पुरुष सहसा पांढऱ्या रंगाच्या वस्त्रांना प्राधान्य देतात.हे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे, कारण अगदी आजही भारताच्या बहुसंख्य राज्यांमध्ये जिथे जिथे म्हणून पुरुष भारतीय वेषभूषा करतात तिथे तिथे पांढऱ्या रंगाच्या वस्त्रांनाच जास्त प्राधान्य दिले जाते, मग ती दक्षिणेकडच्या राज्यातली वेष्टी असो वा बंगाल-ओडिशा-महाराष्ट्रात प्रचलित असलेले धोतर वा गुजरात-राजस्थान मध्ये घातला जाणारा केडीयू कुर्ता..ह्युएन त्सांग भारतीय वस्त्रांकडे कला किंवा विलासी उपभोगाची वस्तू म्हणून पाहत नाही. उलट फाहीयानप्रमाणेच इथली जीवनशैली आणि सामाजिक संकेतांशी सुसंगत अशी इथली वस्त्रपरंपरा म्हणून नोंद करतो. उष्ण हवामानासाठी कापूस योग्य असल्याने त्याचा व्यापक वापर स्वाभाविक होता, पण रेशीमही सातव्या शतकात तितकंच लोकप्रिय होतं असं त्याच्या लेखनातून दिसतं.भारतीय पुरुषांची पांढऱ्या वस्त्रांची पसंती ही आजही स्वच्छता, साधेपणा आणि उच्च सांस्कृतिक अभिरुची दर्शवते. ह्युएन त्सांगच्या लेखनातून हेही स्पष्ट दिसते की भारतीय वस्त्रे ही त्या काळातही प्रामुख्याने ड्रेपड म्हणजे अल्प शिवणकामाचा वापर केलेली आणि प्रामुख्याने नेसण्याची किंवा गुंडाळण्याची पद्धत वापरून परिधान केली जात असत..ह्युएन त्सांगने नोंदवलेला कापूस आणि रेशीम यांचा समांतर वापर हा ‘कापूस म्हणजे गरिबांचे वस्त्र आणि रेशीम म्हणजे श्रीमंतांचे’ असा सोपा वर्गभेद नाकारतो आणि सातव्या शतकातील भारतीय वस्त्रपरंपरेची परिपक्वता व समतोल अधोरेखित करतो.भारतीय वस्त्रकलेसंदर्भात ह्युएन त्सांगचे लेखन विशेषतः महत्त्वाचे ठरते कारण तो संपूर्ण भारतीय उपखंडात पायी फिरला होता, पण ह्युएन त्सांग केवळ एक चौकस प्रवासी नव्हता, तर एक शिस्तबद्ध अभ्यासक होता. त्यामुळे त्याची निरीक्षणे अतिशयोक्तीपासून दूर आहेत. त्याच्या वर्णनातून सातव्या शतकातील भारतात कापूस लागवड, सूत कताई आणि वस्त्रनिर्मिती हा एक प्रस्थापित उद्योग होता हे स्पष्ट होते..भारतीय वस्त्रपरंपरेचा इतिहास केवळ कलेचा किंवा फॅशनचा इतिहास नाही. तो भारतीय संस्कृतीच्या सातत्याचा, व्यवहाराचा, तांत्रिक विकासाचा आणि पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेल्या शहाणपणाचा इतिहास आहे. मेगॅस्थनीस, फाहियान आणि ह्युएन त्सांगसारख्या परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी आपल्याला हेच सांगतात की, भारतातील वस्त्रे ही नेहमीच हवामानाशी सुसंगत, सामाजिक रचनेशी सुसंवादी आणि सांस्कृतिक मूल्ये जोपासणारी होती. म्हणूनच भारतीय वस्त्रकला ही केवळ हस्तकलेची परंपरा न राहता, एका सुसंस्कृत समाजजीवनाची खूण ठरते, जिथे कापड, जीवन आणि तत्त्वज्ञान सदैव एकमेकांत गुंफलेले होते..सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.