Indian Ocean Dipole
esakal
सागर रेपाळे
हिंदी महासागर द्विध्रुव (IOD), ज्याला कधीकधी ‘Indian Nino’ असेही म्हटले जाते, ही हिंदी महासागरातील समुद्र-पृष्ठभागाच्या तापमानातील पूर्व-पश्चिम तफावत आणि त्यासोबत होणाऱ्या वातावरणीय अभिसरणातील बदलांची घटना आहे. ही घटना तुलनेने लहान क्षेत्रात घडते. या क्षेत्राच्या एका बाजूला पूर्वेकडे इंडोनेशिया व मलेशियाचा किनारा, तर दुसऱ्या बाजूला पश्चिमेकडे सोमालियाजवळील आफ्रिकेचा किनारा आहे. IOD ची तुलना प्रशांत महासागरातील El Nino–Southern Oscillation (ENSO) शी केली जाते. IOD मध्ये विषुववृत्ताजवळील हिंदी महासागराच्या पश्चिम व पूर्व भागांपैकी एका भागाचे समुद्रपृष्ठभागाचे तापमान दुसऱ्या भागापेक्षा जास्त होते.
जेव्हा हिंदी महासागराचा पश्चिम भाग, विशेषतः सोमालियाच्या किनाऱ्याजवळील समुद्रभाग, पूर्व भागापेक्षा अधिक उष्ण होतो, तेव्हा त्याला सकारात्मक IOD म्हणतात. अशा परिस्थितीत वातावरणीय अभिसरण सामान्यपेक्षा कमकुवत होते आणि काही दुर्मीळ प्रसंगी त्याची दिशा उलटू शकते. परिणामी, आफ्रिकेच्या किनाऱ्याजवळील पाणी अधिक उष्ण, तर इंडोनेशियाच्या किनाऱ्याजवळील पाणी तुलनेने थंड होते. सकारात्मक IOD च्या काळात आफ्रिकेच्या किनारपट्टीवर आणि भारतीय उपखंडात पर्जन्यमान वाढण्यास मदत होते, तर इंडोनेशिया, आग्नेय आशिया आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये पाऊस कमी होऊ शकतो.
