Foreign Policy Study Material
esakal
आंतरराष्ट्रीय संबंध हा युपीएससी व एमपीएससी मुख्य परीक्षेतील सामान्य अध्ययन (GS-2) मधील अत्यंत महत्त्वाचा आणि बदलत राहणारा विषय आहे. या विषयामध्ये जगातील विविध देशांमधील संबंध, भारताचे परराष्ट्र धोरण, जागतिक राजकारण आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांची भूमिका यांचा अभ्यास केला जातो. या विषयाचा अभ्यास करताना केवळ माहिती पाठांतर करण्यापेक्षा घटनांचे विश्लेषण, भारताच्या राष्ट्रीय हितसंबंधांची समज आणि जागतिक घडामोडींचा व्यापक दृष्टिकोन विकसित करणे अधिक आवश्यक असते.
सर्वप्रथम अभ्यासाची सुरुवात अभ्यासक्रमाचे सखोल विश्लेषण (syllabus decoding) करण्यापासून करणे आवश्यक आहे. सामान्य अध्ययन पेपर-२ मध्ये प्रामुख्याने भारताचे शेजारी देशांशी संबंध, प्रमुख जागतिक शक्तींशी द्विपक्षीय संबंध, प्रादेशिक व जागतिक संघटना, भारताचे परराष्ट्र धोरण आणि विविध जागतिक प्रश्नांचा अभ्यास अपेक्षित असतो. उदा. दक्षिण आशियातील देशांशी भारताचे संबंध, भारत-अमेरिका, भारत-रशिया, भारत-चीन यांसारखे महत्त्वाचे द्विपक्षीय संबंध, तसेच SAARC, ASEAN, BRICS, QUAD यांसारख्या संघटनांची भूमिका या विषयांतर्गत येते. या अभ्यासक्रमाचा अभ्यास करताना प्रत्येक मुद्द्याचा भारताच्या हितसंबंधांच्या दृष्टीने विचार करणे महत्त्वाचे ठरते.