Global political instability and intervention
esakal
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे पुन्हा एकदा “सत्तांतर” हा मुद्दा जागतिक राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आला आहे. अलीकडील घडामोडी जसे लक्ष्यित लष्करी कारवाया, नेतृत्वावर अप्रत्यक्ष दबाव आणि कठोर आर्थिक निर्बंध यातून इराणच्या सत्ताकारणाला कमकुवत करण्याचा प्रयत्न स्पष्ट दिसतो. अधिकृत भाषेत “सत्तांतर” हा शब्द टाळला जात असला तरी, या सततच्या दबावामागे शासनाच्या स्वरूपात बदल घडवण्याचे व्यापक उद्दिष्ट असल्याचे दिसते. अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणात विरोधी शासन केवळ नियंत्रित करण्यापेक्षा त्यात बदल घडवण्याची प्रवृत्ती सातत्याने दिसून येते. त्यामुळे आजचा इराण हा स्वतंत्र प्रसंग नसून, अमेरिकेने अनेक दशकांपासून अवलंबलेल्या हस्तक्षेपवादी धोरणाचा एक भाग आहे.
या धोरणाची मुळे १९५३ मधील इराणमधील सत्तांतर या ऐतिहासिक घटनेत सापडतात. १९५३ मध्ये, इराणचे लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेले पंतप्रधान मोहम्मद मोसादेग यांनी तेल उद्योगाचे राष्ट्रीयीकरण केल्यानंतर अमेरिकेने आणि ब्रिटनने मिळून त्यांची सत्ता उलथवून टाकली. या हस्तक्षेपामुळे मोहम्मद रेझा पहलवी यांची सत्ता पुन्हा प्रस्थापित झाली आणि इराण एक पाश्चिमात्य समर्थक सत्ताकेंद्र बनले. अल्पकालीन दृष्टीने हे पाऊल आर्थिक आणि सामरिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरले; मात्र दीर्घकालीन परिणाम अत्यंत गंभीर झाले. शाहच्या दडपशाही राजवटीमुळे जनतेमध्ये असंतोष निर्माण झाला आणि त्याच असंतोषातून १९७९ मधील इराणी क्रांती घडली. या क्रांतीने राजेशाही संपवून इस्लामिक प्रजासत्ताकाची स्थापना केली. त्यामुळे सत्तांतराचे तात्काळ यश हे दीर्घकालीन अपयशात परिवर्तित होऊ शकते, हा महत्त्वाचा धडा येथे दिसून येतो.
शीतयुद्धाच्या काळात सत्तांतर हे अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणाचे महत्त्वाचे साधन बनले. ग्वाटेमालामध्ये १९५४ मध्ये जॅकोबो आर्बेन्झ यांची सत्ता उलथवण्यात आली, कारण त्यांची धोरणे अमेरिकेला कम्युनिझमकडे झुकणारी वाटत होती. या हस्तक्षेपानंतर त्या देशात अनेक दशकांपर्यंत यादवी संघर्ष आणि अस्थिरता निर्माण झाली. चिलीमध्ये १९७३ मध्ये सल्वाडोर आयेंडे यांची सत्ता हटवून ऑगस्टो पिनोशे यांची हुकूमशाही स्थापन झाली, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर मानवी हक्कांचे उल्लंघन झाले. तसेच काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताकमध्ये पॅट्रिस लुमुंबा यांना हटवल्यानंतर दीर्घकालीन राजकीय अस्थिरता आणि हुकूमशाही शासन निर्माण झाले. या सर्व उदाहरणांमधून हे स्पष्ट होते की, सत्तांतरामुळे तात्पुरते उद्दिष्ट साध्य झाले तरी दीर्घकालीन स्थैर्य धोक्यात येते.