तयारी प्रवासाची, काळजी आरोग्याची!

७ वा लेख --- फोटो - NSK26H33868 हिमालयात जाताना... -------------------- तयारी प्रवासाची, काळजी आरोग्याची! हिमालयाची हाक ऐकून अमरनाथ, केदारनाथ-बद्रीनाथच्या यात्रेला निघालेल्यांपासून एव्हरेस्ट सर करण्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या गिर्यारोहकांपर्यंत आणि अंटार्क्टिकाच्या बर्फाळ प्रदेशात जाणाऱ्या साहसप्रेमींपर्यंत अशा प्रवासांचे आकर्षण वाढत आहे. मात्र, उंचीवरील विरळ हवा, कडाक्याची थंडी आणि बदलते हवामान शरीराची परीक्षा पाहतात. त्यामुळे बॅगेतील सामानापासून औषधांच्या नियोजनापर्यंत आणि शारीरिक तयारीपासून प्रवासानंतरच्या आरोग्य काळजीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावरची सज्जता महत्त्वाची ठरते. - राजश्री पाटील, नाशिक हिमालयाची हाक असो, अमरनाथची कठीण तीर्थयात्रा असो, केदारनाथ-बद्रीनाथचे दर्शन असो किंवा एव्हरेस्टच्या मोहिमेचे स्वप्न! अशा प्रवासात निसर्गाचा थरार आणि आध्यात्मिक समाधान अनुभवता येते. मात्र, उंचीवरील विरळ हवा, कडाक्याची थंडी, बदलते हवामान आणि मर्यादित वैद्यकीय सुविधा यांमुळे या प्रवासासाठी केवळ श्रद्धा किंवा उत्साह पुरेसा ठरत नाही. योग्य नियोजन, शारीरिक तयारी आणि आरोग्याची काळजी ही सुरक्षित प्रवासाची त्रिसूत्री आहे. प्रवासापूर्वी आरोग्य तपासणी प्रवासाचे बुकिंग करण्यापूर्वी आपली शारीरिक क्षमता, प्रवासाचा कालावधी, मार्गावरील उंची आणि तेथील हवामान समजून घ्यावे. हृदयविकार, दमा, मधुमेह, रक्तदाब किंवा अन्य दीर्घकालीन आजार असणाऱ्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. नियमित औषधे सुरू असल्यास त्यांचा पुरेसा साठा सोबत ठेवावा. अमरनाथसारख्या उंचावरील यात्रेसाठी किमान महिनाभर आधीपासून चालण्याचा सराव आणि शारीरिक तंदुरुस्तीवर भर द्यावा, असे श्री अमरनाथजी श्राइन बोर्डाच्या आरोग्यविषयक मार्गदर्शनात नमूद केले आहे. बॅगेत काय असावे? उबदार कपड्यांचे थर, थर्मल वेअर, जलरोधक जॅकेट, हातमोजे, लोकरीची टोपी, योग्य मोजे आणि पकड चांगली असलेले ट्रेकिंग शूज आवश्यक आहेत. सनग्लासेस, सनस्क्रीन, ओठांसाठी मॉइश्चरायझर, पाण्याची बाटली, ओळखपत्रे, बुकिंगची कागदपत्रे आणि आपत्कालीन संपर्क क्रमांक जवळ ठेवावेत. वैयक्तिक औषधे, प्राथमिक उपचार पेटी, बँडेज, जंतुनाशक आणि डॉक्टरांनी सुचवलेली आवश्यक औषधे सोबत असावीत. औषधे मूळ पाकिटात ठेवणे आणि त्यांची नावे व मात्रा लिहून ठेवणे उपयुक्त ठरते. उंचीशी जुळवून घेणे सर्वांत महत्त्वाचे उंच प्रदेशात ऑक्सिजनचा उपलब्ध दाब कमी असल्याने डोकेदुखी, मळमळ, भूक मंदावणे, थकवा आणि झोप न लागणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. याला उंचीशी संबंधित आजाराचा प्रारंभ असू शकतो. त्यामुळे शक्यतो हळूहळू उंची वाढवावी, विश्रांतीसाठी पुरेसा वेळ ठेवावा आणि पहिल्या दिवसांत अतिश्रम टाळावेत. डोकेदुखी किंवा मळमळ होत असताना अधिक उंचीवर जाणे टाळावे. श्वास घेण्यास त्रास, चालताना तोल जाणे, गोंधळल्यासारखे होणे किंवा लक्षणे वाढणे ही धोक्याची चिन्हे आहेत. अशावेळी तातडीने वैद्यकीय मदत घेऊन कमी उंचीवर जाणे आवश्यक असते. औषधे, आहार आणि पथ्ये उंचीवरील आजार टाळण्यासाठी किंवा त्यावर उपचार करण्यासाठी वापरली जाणारी औषधे स्वतःहून घेऊ नयेत. ॲसिटाझोलामाइडसारखे औषध आवश्यक आहे का, हे डॉक्टरांनी प्रवासाचा मार्ग आणि वैद्यकीय इतिहास पाहून ठरवावे. पुरेसे पाणी प्यावे, हलका व पौष्टिक आहार घ्यावा, नियमित जेवणाच्या वेळा पाळाव्यात आणि मद्यपान टाळावे. अतिथंड वातावरणात शरीर उबदार ठेवणे, ओले कपडे त्वरित बदलणे आणि पुरेशी झोप घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. एव्हरेस्ट आणि अंटार्क्टिकासाठी वेगळी तयारी एव्हरेस्टसारख्या मोहिमांसाठी केवळ फिटनेस पुरेसा नसतो. गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण, अनुभवी मार्गदर्शक, दर्जेदार सुरक्षा साहित्य, हवामानाचा सतत आढावा, संपर्क व्यवस्था आणि आपत्कालीन स्थलांतराची योजना आवश्यक असते. उंचीशी संबंधित आजार तसेच हिमबाधा आणि शरीराचे तापमान धोकादायकरीत्या कमी होण्यासारख्या स्थितींचा समावेश असलेला विमा तपासावा. भारतीय गिर्यारोहण संस्थेनेही वैद्यकीय तपासणी, सुरक्षा साधने आणि बचाव नियोजनावर भर दिला आहे. अंटार्क्टिकाच्या प्रवासात अतिशीत हवामान, बर्फाळ पृष्ठभाग, वारा आणि मर्यादित वैद्यकीय सुविधा यांचा विचार करून विशेष थंड हवामानासाठीचे कपडे, जलरोधक बूट, योग्य विमा आणि अनुभवी मोहीम आयोजकांची निवड महत्त्वाची ठरते. प्रवासाचा खरा आनंद सुरक्षित परतण्यात आहे. त्यामुळे नियोजन करताना केवळ दर्शन, शिखर किंवा छायाचित्रांचा विचार न करता आरोग्य, सुरक्षितता आणि पर्यावरणाची जबाबदारी यांनाही तितकेच महत्त्व द्यावे. (लेखिका ट्रेकर असून पर्यटन या विषयातील तज्ज्ञ आहेत)