एसीवरचा खर्च कमी करायचा असेल तर घरच ठेवा थंडगार!

एसीवरचा खर्च कमी करायचा असेल तर घरच ठेवा थंडगार ! तापमान रोधक कोटिंगपासून उष्णता रोखणाऱ्या खिडक्यांपर्यंत बदल केल्यास मोठा दिलासा छत्रपती संभाजीनगर, ता. ४ : उन्हाळा सुरू झाला की घरातील एसी, कूलर आणि पंख्यांचा वापर वाढतो. त्यासोबत वीजबिलही वाढते. मात्र, घर थंड ठेवण्यासाठी केवळ वातानुकूलित यंत्रणांवर अवलंबून राहण्याऐवजी बांधकामात आणि अंतर्गत रचनेत काही शास्त्रीय बदल करता येतात. घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्याची सुरवात प्रत्यक्ष बांधकामापासूनच केले तर त्यांचा फायदा दीर्घकाळ मिळतो. छतावर उष्णता परावर्तित करणारे आवरण, बाह्य भिंतींना योग्य संरक्षण, खिडक्यांना सूर्यप्रकाश रोखणारी रचना, नैसर्गिक वायुवीजन आणि योग्य दिशेने घराची मांडणी, अशा उपायांना आता ऊर्जा कार्यक्षम घरांच्या संकल्पनेत महत्त्व आहे. साधारणपणे उष्ण आणि कोरडे हवामान असलेल्या छत्रपती संभाजीनगरमध्ये या पद्धतींचा विचार करून घर बांधणे ही केवळ सजावटीची नव्हे, तर दीर्घकालीन आर्थिक बचतीची गरज बनत असून अशा घरांच्या मागणीचा ट्रेंड नुकत्याच झालेल्या एक्स्पोतही दिसून आला. घर थंड ठेवण्यासाठी एसीची क्षमता वाढवणे हा एकमेव पर्याय नाही. घराच्या बाह्य आवरणापासून खिडक्यांपर्यंत आणि छतापासून अंतर्गत मांडणीपर्यंत प्रत्येक घटकाचा विचार केला तर ऊर्जेचा वापर कमी करून अधिक आरामदायी घर तयार करता येते. घर बांधताना किंवा खरेदी करताना घेतलेला हा विचार पुढील अनेक वर्षांच्या वीजबिलात आणि राहणीमानात फरक घडवू शकतो, असे मत स्थापत्य अभियंत्यांनी व्यक्त केले. छतावरून घरात येणारी उष्णता रोखा घरातील तापमान वाढण्यामागे छताचा मोठा वाटा असतो. विशेषतः इमारतीच्या सर्वांत वरच्या मजल्यावरील घरांमध्ये उन्हाळ्यात ही समस्या अधिक जाणवते. दिवसभर सूर्यप्रकाश थेट छतावर पडत असल्याने आरसीसी स्लॅब उष्णता शोषून घेतो. ही उष्णता हळूहळू घराच्या आतील भागात पोचते. त्यामुळे बाहेरचे तापमान कमी झाले तरी रात्री घरात उकाडा जाणवू शकतो. यावर उपाय म्हणून कूल रूफ म्हणजेच उष्णता परावर्तित करणाऱ्या छताच्या पृष्ठभागाची संकल्पना पुढे येत आहे. --------- हे उपाय महत्वाचे पांढऱ्या किंवा फिकट रंगाचे विशेष परावर्तक कोटिंग, योग्य प्रकारच्या छतावरील फरशा आणि उष्णतारोधक थर यांचा वापर करता येतो. या पृष्ठभागांमुळे सूर्यकिरणांचा मोठा भाग परावर्तित होतो आणि छतामध्ये साठणारी उष्णता कमी होते. ब्युरो ऑफ एनर्जी एफिशियन्सीच्या ऊर्जा कार्यक्षम बांधकामविषयक मार्गदर्शिकेनुसार, कूल रूफचा पृष्ठभाग उन्हात सामान्य छताच्या तुलनेत १० ते १६ अंश सेल्सिअसपर्यंत थंड राहू शकतो. मात्र हा फरक विशिष्ट साहित्य, हवामान आणि वापराच्या परिस्थितीवर अवलंबून असतो. छताचे कोटिंग हा एकमेव उपाय नसून त्यासोबत योग्य उष्णतारोधक थर असणेही महत्त्वाचे आहे. ------- पश्चिमेकडील भिंतींना विशेष संरक्षण घराची दिशा ठरवताना अनेकदा वास्तू, दृश्य आणि जागेची उपलब्धता यांचा विचार केला जातो. मात्र सूर्यप्रकाश कोणत्या दिशेने आणि किती वेळ घरावर पडतो, याकडे पुरेसे लक्ष दिले जात नाही. विशेषतः पश्चिमेकडील भिंतींवर दुपारनंतर थेट सूर्यप्रकाश पडतो. त्यामुळे त्या भिंती उष्ण होतात आणि आतील खोल्यांचे तापमान वाढते. पूर्वेकडील बाजूलाही सकाळचा थेट सूर्यप्रकाश येतो. यासाठी बाहेरील बाजूला शेड, छज्जे, उभे सनशेड, जाळीदार पडदे किंवा योग्य अंतरावर झाडे लावण्याचा पर्याय वापरता येतो. पश्चिमेकडील खिडक्यांसाठी उभे शेड अधिक परिणामकारक ठरू शकतात. दक्षिणेकडील बाजूला सूर्याच्या उंच कोनानुसार आडवे छज्जे उपयोगी पडतात. मात्र प्रत्येक इमारतीची दिशा, आसपासच्या इमारतींची उंची आणि सूर्यप्रकाशाचा मार्ग पाहूनच रचना निश्चित करावी. -------- काचेच्या खिडक्या सुंदर, पण उष्णतेचे प्रवेशद्वार? मोठ्या काचेच्या खिडक्या, फ्रेंच विंडो आणि काचेचे सरकते दरवाजे यांचा वापर आधुनिक घरांमध्ये वाढत आहे. त्यामुळे घराला प्रशस्तपणा आणि नैसर्गिक प्रकाश मिळतो. मात्र थेट सूर्यप्रकाश काचेतून आत येत असेल तर खोलीतील उष्णता वाढू शकते. विशेषतः पश्चिमाभिमुख मोठ्या खिडक्यांमुळे दुपारनंतर घरात उकाडा जाणवतो. यावर उपाय म्हणून सोलर कंट्रोल ग्लास, लो-ई कोटिंग असलेली काच, योग्य प्रकारची डबल ग्लेझिंग आणि बाह्य शेडिंग यांचा विचार करता येतो. डबल ग्लेझिंगमध्ये दोन काचांमध्ये हवेचा किंवा विशिष्ट वायूचा थर असतो. त्यामुळे उष्णतेचे वहन कमी करण्यास मदत होते. मात्र केवळ डबल ग्लेझिंग केल्याने घर थंड राहीलच असे नाही. काचेची उष्णता प्रवेश क्षमता, सूर्यप्रकाशाची दिशा, चौकटींची गुणवत्ता आणि बाह्य सावली हे घटकही महत्त्वाचे असतात. ------ हवा खेळती राहण्यासाठी योग्य मांडणी घरात खिडक्या जास्त असणे म्हणजे वायुवीजन चांगले असणे, असा समज आहे. प्रत्यक्षात खिडक्यांची संख्या नव्हे, तर त्यांची जागा आणि हवा आत येण्याचा व बाहेर जाण्याचा मार्ग महत्त्वाचा असतो. यालाच क्रॉस व्हेंटिलेशन म्हणतात. घराच्या दोन वेगवेगळ्या बाजूंना योग्य जागी उघडता येणाऱ्या खिडक्या असतील तर हवा एका बाजूने आत येऊन दुसऱ्या बाजूने बाहेर जाऊ शकते. यासाठी घराच्या आराखड्यात सुरवातीपासूनच विचार करावा लागतो. अंतर्गत भिंती, दरवाजे, खोल्यांची मांडणी आणि खिडक्यांची उंची यांचा हवेच्या प्रवाहावर परिणाम होतो. मात्र बाहेरचे तापमान घरापेक्षा जास्त असताना दिवसा खिडक्या उघडल्याने घर अधिक गरम होऊ शकते. त्यामुळे सकाळी किंवा रात्री बाहेरची हवा तुलनेने थंड असताना वायुवीजनाचा उपयोग होतो. दिवसा थेट उन्हापासून संरक्षण आणि खिडक्यांवर सावली ठेवणे आवश्यक आहे. --------- बाल्कनी आणि हिरवळ केवळ शोभेसाठी नको घराच्या बाल्कनीत झाडे लावण्याचा ट्रेंड वाढत आहे. मात्र, योग्य नियोजन केल्यास ही हिरवळ घराच्या उष्णतेवर नियंत्रण ठेवण्यासही मदत करू शकते. पश्चिमेकडील बाल्कनीत योग्य अंतरावर ठेवलेली झाडे थेट सूर्यप्रकाश कमी करू शकतात. घराभोवती जमिनीवर झाडे लावल्याने सावली निर्माण होते. छतावर गार्डन तयार करताना मात्र वजन, जलरोधक थर, पाण्याचा निचरा आणि मुळांपासून स्लॅबचे संरक्षण यांचा तज्ज्ञांकडून अभ्यास करून घ्यावा. छतावरील गार्डन म्हणजे आपोआप घर थंड होईल असे नाही. योग्य मातीचा थर, वनस्पतींची निवड, पाणी व्यवस्थापन आणि बांधकामाची भारक्षमता तपासणे आवश्यक असते. अन्यथा गळती किंवा संरचनात्मक समस्या निर्माण होऊ शकतात. -------- बांधकामाच्या साहित्यातही बदल घराच्या भिंती, छत आणि फरशीसाठी वापरलेले साहित्य घरातील तापमानावर परिणाम करते. उष्णता किती वेगाने आत पोचते, किती वेळ साठते आणि किती प्रमाणात बाहेर जाते, हे साहित्याच्या गुणधर्मांवर अवलंबून असते. त्यामुळे केवळ स्वस्त किंवा आकर्षक साहित्य निवडण्याऐवजी त्याची उष्णतारोधक क्षमता तपासणे आवश्यक आहे. बाह्य भिंतींसाठी योग्य उष्णतारोधक थर, छतासाठी इन्सुलेशन आणि खिडक्यांसाठी योग्य काच निवडल्यास घरातील तापमान नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते. आतील भिंतींना फिकट रंग दिल्याने नैसर्गिक प्रकाशाचे वितरण सुधारते. मात्र फिकट रंग लावल्याने बाहेरील उष्णता मोठ्या प्रमाणात रोखली जाते, असा समज चुकीचा आहे. बाह्य पृष्ठभागाचा रंग, परावर्तन क्षमता आणि इन्सुलेशन यांचा एकत्रित विचार करावा लागतो. -------- जुन्या घरांमध्येही करता येतात बदल थंड घरासाठी नव्याने बांधकाम करणे आवश्यक नाही. जुन्या घरांमध्येही काही बदल करता येतात. छतावर योग्य कूल रूफ कोटिंग करणे, खिडक्यांवर बाह्य शेडिंग बसवणे, पश्चिमेकडील खिडक्यांना योग्य पडदे किंवा ब्लाइंड्स लावणे, दरवाजे-खिडक्यांमधील अनावश्यक फटी बंद करणे आणि पंख्यांची कार्यक्षमता तपासणे हे उपाय तुलनेने सोपे आहेत. मात्र, एसीचा वापर होत असलेल्या खोलीत हवा बाहेर जाणाऱ्या फटी बंद ठेवणे आवश्यक असते. नैसर्गिक वायुविजन आणि एसीचा वापर यांचे नियोजन वेगवेगळे असते. त्यामुळे दोन्हींचा एकाच वेळी अयोग्य वापर केल्यास ऊर्जेची बचत होण्याऐवजी वीजखर्च वाढू शकतो. ----- घर खरेदीपूर्वी तपासा या गोष्टी नवीन फ्लॅट खरेदी करताना केवळ कार्पेट एरिया, किंमत, पार्किंग आणि सुविधांवर लक्ष केंद्रित न करता घराच्या उष्णताविषयक सोयींचाही विचार करावा. घर कोणत्या दिशेला आहे, कोणत्या वेळेला थेट सूर्यप्रकाश येतो, खिडक्यांना बाह्य शेडिंग आहे का, वरचा मजला आहे का?, छतावर उष्णतारोधक व्यवस्था आहे का? याची माहिती घ्यावी. इमारतीच्या सभोवताली मोकळी जागा आणि झाडे आहेत का?, समोरच्या इमारतींमुळे हवा व प्रकाश अडतो का, बाल्कनीचा वापर प्रत्यक्षात करता येतो का, हेदेखील तपासावे. बांधकाम व्यावसायिकाकडे छताचे इन्सुलेशन, काचेचा प्रकार आणि ऊर्जा कार्यक्षमतेविषयी माहिती मागावी. केवळ आकर्षक जाहिराती किंवा ग्रीन होम अशा नावांवर विश्वास न ठेवता प्रत्यक्ष बांधकामातील तरतुदी तपासणे महत्त्वाचे आहे.