S.D.Phadnis : बाबांची चित्रं नुसतीच गोड, आकर्षक नाहीत, तर प्रत्येक चित्रामागं काहीएक विचार..

रूपा देवधरबाबांच्या चित्रामागचा विचार पाहताना दिसते ती त्यांची जबरदस्त निरीक्षणशक्ती, त्या निरीक्षणातून पकडलेलं नेमकं मर्म, त्यातली विसंगती आणि ती विनोदाच्या भाषेतून मांडण्याचं सामर्थ्य! यातून त्यांनी स्वतःची समृद्ध चित्रभाषा निर्माण केली आहे! ही गोष्ट कधी नुसतीच गंमत असते, कधी दांभिकतेवर बोट ठेवलेलं असतं, तर कधी सामाजिक वास्तव त्यातून पुढे येतं..ते वर्ष होतं १९४४. कोल्हापुरातल्या मध्यमवर्गीय घरातील एक तरुण. चित्रकलेच्या ओढीनं जबरदस्त झपाटलेला. मॅट्रिकनंतर शिक्षण घ्यायचं ते मुंबईच्या विख्यात सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमधूनच हा ध्यास घेतलेला. त्या ध्यासामागे पार्श्वभूमी होती, अगदी लहानपणी घरात तासनतास पाहिलेले चित्रमय जगतचे अंक, कोल्हापूरच्या रंकाळा, मंडई, कपिलतीर्थ परिसरात बालमित्र वसंत सरवटे आणि इतर मित्रांबरोबर केलेली असंख्य स्केचेस, तसंच शिंदे मास्तरांच्या मार्गदर्शनाखाली मिळवलेली इंटरमिजिएट परीक्षेतली राज्यस्तरावरची तीन पारितोषिकं.घरात कलाशिक्षणाबद्दल कोणालाच फारशी माहिती नव्हती. पण मोठ्या भावानं, बापूनं, घरच्यांना समजावलं आणि हा तरुण दूरच्या, अवाढव्य, अनोळखी मुंबईत दाखल झाला.तो तरुण म्हणजे शि. द. फडणीस. माझे आणि लीनाचे बाबा!जिद्दीनं ते चित्रकला शिक्षणासाठी मुंबईत आले. कमर्शिअल आर्ट्सचं शिक्षण उत्तमप्रकारे पूर्ण करून १९४९मध्ये पदविका घेतली. एकीकडे मुंबईत इंग्रजी/ मराठी नियतकालिकांमधली हास्यचित्रं पाहण्यात येत होती.काम करता करता छंद म्हणून त्यांनी हास्यचित्रं काढायला सुरुवात केली. सुरुवातीला फक्त छंद असणारी ही कला आपलीशी केली, वाढवली आणि त्या कलेला एक उंची प्राप्त करून दिली.हास्यचित्रांत त्यांनी अनेक प्रयोग केले, विविध विषय समजावून सांगण्यासाठी या कलेचा प्रभावी वापर केला. हास्यचित्रं ही फक्त पानपूरक किंवा क्षणभर हसविण्यासाठी नसून, ती एक गंभीरपणे घेण्याची कला आहे, हे वैविध्यपूर्ण कामांतून दाखवलं. बाबांनी स्वतःच एके ठिकाणी लिहिलं आहे - ‘हास्यचित्रकला जर उथळ असती, चित्रकाराला - त्याच्या सृजनशक्तीला आव्हान देणारी नसती, तर मी हास्यचित्रांच्या वाटेला मुळीच गेलो नसतो. मी पेंटिंगकडे वळलो असतो.’ शि. द. फडणीस यांची चित्रं कशी असतात? हा प्रश्न विचारला तर पटकन उत्तर येईल, ‘एकदम छान. पाहिल्याबरोबर हसू येतं. एकदम प्रसन्न वाटतं.चित्रं लगेच कळतात. सोपी असतात.’ पण जसजसे आपण त्यांच्या चित्रांकडे नीट पाहायला लागतो, अनेक वर्षांच्या कामाचं निरीक्षण करतो, तसा या ‘छान - प्रसन्न - सोपं’चा अर्थ कळायला सुरुवात होते. ती सोपी नाहीत हे कळतं. .अद्भुतरम्यता बाबांच्या हास्यचित्रांचं अतिशय महत्त्वाचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातली अद्भुतरम्यता (फॅन्टसी).चित्रातले मूळ विषय आपल्या आजूबाजूचे असले, तरी कल्पना भन्नाटपणे कुठेतरी पोहोचलेली असते. लहानगीची वेणी घालणारी आई किंवा पायऱ्या चढणारा तरुण - ही नेहमी दिसणारी दृश्यं. पण चित्रकाराची नजर आणि कल्पना त्यापुढे धावते आणि अशी चित्रं जन्माला येतात. काहीवेळा वरवर साधी गंमत वाटणाऱ्या चित्रात वेगळाच अर्थ सामावलेला असतो. उदाहरणार्थ, ‘देवमाशाने गिळलेली होडी’ हे चित्र. काहीवेळा लहानशा आनंदाकडे माणूस लक्ष देतो, पण त्याचवेळी एक मोठं संकट त्याला गिळत आहे हे त्याला कळतही नाही.या हास्यचित्रांनी लोकांना हसवून त्यांच्या आयुष्यात आनंदाचे मौलिक क्षण दिले. ‘शिदं म्हणजे समाजाचा डॉक्टर’, असा गौरव डॉ. एच. व्ही. सरदेसाई यांनी केला, तर खरोखरच एका मानसिक धक्का बसलेल्या स्त्रीला हसरी गॅलरी पुस्तकानं त्या धक्क्यातून बाहेर काढलं.दिल्ली, पुणे, नाशिक इथं तर दोन-तीन रुग्णांनी डॉक्टरांच्या परवानगीनं ‘हसरी गॅलरी’ प्रदर्शनात येऊन उभारी मिळवली असे अनुभव आले. ड्रॉइंग आणि ॲनाटॉमीवरचं प्रभुत्वबाबांच्या चित्रातले मला प्रभावित करणारे घटक म्हणजे, त्यांचं रेखांकनावरचं प्रभुत्व, प्रत्येक चित्रात असलेला विचार आणि या मोठ्या रंगीत चित्रांतली अद्भुतता!मनातल्या कल्पना चित्रात उतरविण्यासाठी त्यांनी पात्रांना हवं तसं वळवलं - वाकवलं - उभं केलं आहे. तरीही कोणत्याही स्थितीत ती पात्रं विचित्र, बेढब वाटत नाहीत. याचं कारण ड्रॉइंग-ॲनाटॉमीचा अभ्यास, कोल्हापूर-जे.जे. स्कूलपासूनचे स्केचिंगचे सराव आणि परिपूर्णतेचा ध्यास. असंख्य स्केचेसमुलगी म्हणून मी अगदी जवळून पाहिलं आहे आणि ग्राफिक डिझायनर म्हणून ज्याचं महत्त्व जाणवलेलं आहे अशी गोष्ट म्हणजे, बाबा प्रत्येक चित्रावर घेत असलेली मेहनत! कल्पना कागदावर नेमकी उतरवण्यासाठी ते असंख्य स्केचेस करतात. पेन्सिलमध्ये वेगवेगळ्या रचना करून बघतात. पात्रांची चित्रांमधली रचना, त्यांची कृती, चेहऱ्यावरचे भाव हे आजमावण्यासाठी ही स्केचेस असतात.हे सर्व योग्य तऱ्हेनं कागदावर उतरलं आहे ना, हे आईला/ आम्हाला विचारून खात्री करतात. त्यामुळे त्यांच्या सर्व मानवाकृतींमध्ये एक मोहक लय असते, वेग असतो, हालचाल असते. ‘दुधाचं पातेलं हातात घेतलेलं मांजर’ या चित्रात दबकत आलेल्या मांजराच्या चेहऱ्यावरचे निरागस भाव जमण्यासाठी त्यांनी किती स्केचेस केली होती, ते मला चांगलं आठवतंय. स्केचेसनंतर ते रंगसंगतीसाठी छोटी छोटी थंबनेल्स करतात. आता त्यांच्या मनात, डोक्यात ते चित्र पूर्ण झालेलंच असतं. फक्त ते मोठ्या कागदावर उतरवणं शिल्लक राहते. तेही काम ते तब्येतीत, मनापासून आनंद घेत करतात आणि त्यात व्यावसायिकताही जपतात.ठरलेल्या तारखेच्या दोन दिवस आधी चित्र पूर्ण होऊन पाकिटात बांधून तयार असतं. व्यावसायिक चित्रकारितेच्या जगात ही गोष्ट किती दुर्मीळ आहे हे त्या क्षेत्रातील लोकांना सांगायला नको! शैलीत होत गेलेला बदल हे सर्व अनेक वर्षं करत असताना त्यांच्या शैलीमध्ये आकर्षक बदल होत गेले. ती गोठलेली राहिली नाही. सुरुवातीला ५०-६०च्या दशकात जवळजवळ वास्तववादी असणारी चित्रं नंतर विशिष्ट शैलीत होऊ लागली. रंगांचे फ्लॅट पॅचेस, आकाराचं सुलभीकरण (Simplification), जाड तरीही सॉफ्ट आउटलाइन ही शैलीची वैशिष्ट्यं झाली.आकर्षक रंगसंगती, चित्ररचनेकडे असलेलं लक्ष या महत्त्वाच्या गोष्टी झाल्या. फ्लॅट पॅचेस करताना दोन रंग करकरीतपणे शेजारी शेजारी न लावता सहजपणे ब्लेंड केले जातात. केशरी, जांभळा, लाल, पिवळा, निळा असे ब्राईट कलरचे मोठे पॅचेस असले, तरी रंगसंगती आकर्षक असते, भडक नाही.व्हाइट स्पेसला महत्त्व दिलेलं असतं आणि रंगांचा वापर करून मुख्य विषयाला उठाव दिलेला असतो. पार्श्वभूमी हलक्या रंगात, जाणीव होईल इतपतच केलेली असते. हास्यचित्र असलं तरी मुळात हे चित्र आहे, हे भान कधी सुटलेलं दिसत नाही. चित्रातल्या सौंदर्याशी तडजोड केलेली दिसत नाही. बदलत्या शैलीचं क्लासिक उदाहरण म्हणजे सुदाम्याचे पोहे या पुस्तकाचं मुखपृष्ठ. श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर यांच्या पुस्तकाचं हे मूळ मुखपृष्ठ १९५७चं, शैली जवळजवळ वास्तववादी आहे. तेच पुस्तक ऐंशीच्या दशकात नव्यानं आलं तेव्हा चित्रकाराच्या बदललेल्या शैलीत दिसलं. त्यांचं आवडीचं वाक्य आहे, ‘हास्यचित्रांची वाट चित्रकलेतून जाते.’ .प्रत्येक चित्रामागचा विचारबाबांची चित्रं नुसतीच गोड, आकर्षक नाहीत, तर प्रत्येक चित्रामागं काहीएक विचार आहे, ते स्वतंत्र साहित्य आहे. एक गोष्ट आहे. ती वाचकांपर्यंत पोहोचवायची आहे. त्यावेळी ते चित्र म्हणून उत्तम कसं होईल याकडेही लक्ष आहे. आणि हे होत असताना त्यामागचा विचार, विनोद हरवलेले नाहीत, तर ते अजून स्पष्ट झाले आहेत. चित्रामागचा विचार पाहताना दिसते ती त्यांची जबरदस्त निरीक्षणशक्ती, त्या निरीक्षणातून पकडलेलं नेमकं मर्म, त्यातली विसंगती आणि ती विनोदाच्या भाषेतून मांडण्याचं सामर्थ्य! यातून त्यांनी स्वतःची समृद्ध चित्रभाषा निर्माण केली आहे! ही गोष्ट कधी नुसतीच गंमत असते, कधी दांभिकतेवर बोट ठेवलेलं असतं, तर कधी सामाजिक वास्तव त्यातून पुढे येतं. बाबांच्या शब्दांत, ‘अर्थपूर्ण विसंगती हा विनोदाचा आत्मा आहे.’ शिदं आणि मोहिनी दिवाळी अंकसन १९५२मध्ये प्रसिद्ध उंदीर-मांजराचं चित्र मोहिनी दिवाळी अंकावर आलं. त्यावेळच्या प्रथेप्रमाणे एखादी सुंदर तरुणी, हातात दिव्यांचं तबक असं काही नव्हतं. चक्क उंदीर-मांजर, बसस्टॉप हे विषय असलेलं विनोदी चित्र दिवाळी अंकासाठी घेणं ही संपादक अनंत अंतरकरांसाठी व्यावसायिक जोखीम होती.पण तेसुद्धा काळाच्या पुढे पाहणारे आणि हास्यचित्राची ताकद ओळखणारे संपादक होते. त्यांच्या पाठपुराव्यानंच हे आगळंवेगळं चित्र मुखपृष्ठावर आलं. त्यांचा अंदाज बरोबर ठरला. हे मुखपृष्ठ वाचकांनी डोक्यावर घेतलं. आजही शिदं फडणीस म्हणजे उंदीर-मांजराचं चित्र हे समीकरण रसिकांच्या डोक्यात कायम आहे. अनंत अंतरकर हे बाबांची क्षमता सर्वप्रथम ओळखणारे संपादक होते. कोणतंही नाव, वलय नसताना अगदी तरुण वयात त्यांना हास्यचित्रासाठी प्रोत्साहन देणारे. बाबा कायम त्यांचं ऋण मानत आले आहेत. एक मोठा विक्रम म्हणजे १९५२पासून सलग प्रत्येक वर्षी मोहिनीच्या दिवाळी अंकावर बाबांचं विनोदी चित्र आहे. तोच दिवाळी अंक, तोच चित्रकार. मागच्याच वर्षीच्या, म्हणजे २०२३च्या मोहिनी दिवाळी अंकावरही ९८ वर्षीय बाबांचं नवंकोरं चित्र होतं आणि ते सलग ७२वं मुखपृष्ठ होतं! सन १९५२चं ते गाजलेलं मुखपृष्ठ खऱ्या अर्थानं बाबांच्या कारकिर्दीला दिशा देणारं ठरलं. हेच आपलं क्षेत्र असा विश्वास तेव्हा निर्माण झाला. तोपर्यंत हा आपला फक्त छंद आहे, मनोरंजनाच्या पलीकडे यात आव्हानात्मक असं काय असणार? असं त्यांना वाटत होतं.पण पुण्यात कामासाठी, वास्तव्यासाठी येण्याचा अंतरकरांनी मांडलेला प्रस्ताव बाबांनी मान्य केला आणि नंतर अनेक प्रकारची कामं केली. हास्यचित्रांचं जग किती व्यापक आणि खोल आहे याची जाणीव ठळक होत गेली. कामांची विविधतामासिकांच्या मुखपृष्ठावर आलेली रंगीत मोठी चित्रं अनेक रसिकांच्या परिचयाची आहेत. फडणीस गॅलरी, हसरी गॅलरी ही पुस्तकं, तसंच प्रदर्शनातून ही चित्रं पाहायला मिळतात. पण त्याशिवाय खूप प्रचंड काम असं आहे, जे अनेक रसिकांना माहीत नाही.त्यांच्या कामांची विविधता तरी किती असावी? मोहिनीबरोबरच हंस, बुवा, किर्लोस्कर, मनोहर, प्रपंच, माणूस, तरुण भारत इत्यादी मराठी नियतकालिकांची आणि पुस्तकांची मुखपृष्ठं, बालसाहित्याची सजावट, आतली कथाचित्रं, नाटक-चित्रपटांच्या जाहिराती, काही क्लिष्ट विषय -(उदाहरणार्थ बँकिंग, तत्त्वज्ञान, गणित, व्याकरण, औषधशास्त्र, व्यवस्थापन) -सोपे करण्यासाठी केलेली प्रभावी हास्यचित्रं, बँका-कंपन्यांसाठी माहितीपत्रकं इत्यादी. हास्यचित्रांचं हे लवचिक माध्यम व्यावसायिक कामांसाठी बाबांनी प्रभावीपणे वापरलं. सुरुवात प्रकाशन क्षेत्रात झाल्यामुळे सर्व प्रकारचं साहित्य त्यांनी सचित्र केलं. त्यात गंभीर साहित्यामध्ये स्वातंत्र्यवीर सावरकर, महादेवशास्त्री जोशी, गो.नी. दांडेकर, ना.सी. फडके, दि.बा. मोकाशी, वसुंधरा पटवर्धन अशा अनेक साहित्यिकांसाठी चित्रं केली.विनोदी लेखकांमध्ये श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर, चिं.वि. जोशी, पु.ल. देशपांडे, द.मा. मिरासदार, व.पु. काळे, शकुन्तला फडणीस, दिलीप प्रभावळकर, मंगला गोडबोले अशा अनेकांसाठी चित्रं केली. दिसायला सोपं, करायला अवघड असं काम म्हणजे पाठ्यपुस्तक मंडळासाठी सलग पंचवीस वर्षं केलेली गणिताची पुस्तकं. याचं महत्त्व म्हणजे ही नुसती सजावट नव्हती, तर वाचू न शकणाऱ्या मुलांसाठी चित्रांच्या भाषेतून गणित समजावून सांगायचं होतं. आजही अनेक तरुण आठवण काढतात, ते त्यांच्या बालपणात गणित विषय रंजक करून सांगितला याची. सत्तरच्या दशकात काही काळ त्यांनी मोठे इंजिनिअरिंग उद्योग, बँका, औषध कंपन्या यांच्यासाठी माहितीपत्रकं डिझाईन करणं आणि छापून देणं हे व्यवसायाचं स्वरूप त्यांनी यशस्वीपणे हाताळलं. हे सगळं करत असताना त्यांना हास्यचित्रांचं सामर्थ्य जास्तच लक्षात येऊ लागलं. अशी आव्हानात्मक, बौद्धिक कस पाहणारी, ज्यात काही विचारपूर्वक उपयोजन आहे अशी हास्यचित्रांची वाट त्यांना अधिकाधिक आवडत गेली. त्यांनी विविध विषय हाताळले, तरी मुख्य ओळख ‘हास्यचित्रकार शि.द. फडणीस’ हीच राहिली. शब्दविरहित चित्रं शब्दविरहित चित्रं ही बाबांची खासियत आहे. ही चित्रं भाषा, प्रांत, वय, संस्कृती या सर्व सीमा ओलांडून जातात. यामुळे चित्रं रसिकांपर्यंत सहजपणे पोहोचली. ‘हसरी गॅलरी’ प्रदर्शनं देश-विदेशात गाजली. लोकांनी रांगा लावून पाहिली.कोणत्याही शब्दांचा आधार नसल्याने ती भारतातल्या सर्व प्रांतांत, तसंच कॅनडा, जर्मनीतील नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित झाली आणि त्यांचा गौरवही झाला. १९९७मध्ये अमेरिकेत मायामी युनिव्हर्सिटीत ‘चित्रहास’ हा कार्यक्रम - म्हणजे प्रात्यक्षिकासह व्याख्यान झालं, तेही सगळ्यांना आवडलं.२००६मध्ये जर्मनीमधल्या फ्रॅन्कफर्ट इथं मॅक्सम्युलर भवनातर्फे आयोजित निमंत्रित व्यंगचित्र प्रदर्शनात त्यांच्या हास्यचित्रांचा समावेश होता.एक मजेशीर गोष्ट नोंदवावीशी वाटते, ती म्हणजे त्यांच्या चित्रांत माणसांबरोबर मोठ्या प्रमाणावर प्राणी दिसतात. सिंह, बैल, उंदीर, मांजर, साप, म्हैस, बकरा, हत्ती, कोंबडी, मासा असे अनेक. या शब्दविरहित प्राण्यांना घेऊन ही चित्रं वारंवार खुलली आहेत! अश्लीलतेला थारा नाही बाबांनी एवढी विनोदी चित्रं केली, पण त्यात कधीही अश्लीलतेला थारा नव्हता. शृंगार वर्ज्य नव्हता, पण उत्तम अभिरुचीचा आणि सभ्य विनोद हे त्यांचं कायम वैशिष्ट्य राहिलं. न्यूड पेंटिंग हा एका चित्राचा विषय असूनसुद्धा विनोदाचा दर्जा अभिजात राहिलेला दिसतो. चित्रकला क्षेत्रासाठी कायदेशीर लढाई आज चित्रकला आणि प्रकाशन क्षेत्रात काहीजणांना माहीत असलेली बाबांची कामगिरी म्हणजे कॉपीराइट कायद्याची सर्वांना करून दिलेली जाणीव. १९६०-६२च्या सुमारासची ही गोष्ट आहे. आपल्याला कॉपीराइटचा अधिकार आहे हे चित्रकारांनाही माहीत नसे.अनेकदा त्यांची चित्रं परस्पर इतर प्रकाशक वापरत. त्याबद्दल चित्रकाराला मोबदला तर सोडाच, पण परवानगीही विचारली जात नसे. आणि याची आवश्यकता आहे, हे महत्त्वाचं आहे याची जाणीव कोणालाच नव्हती. बाबांच्या बाबतीत असं झालं, की त्यांची चित्रं त्यांना न विचारता काही सवंग आणि चावट मासिकांवर परस्पर वापरली गेली. हे कळल्यामुळे यासाठीचा कायदेशीर मार्ग काय आहे हे तपासणं जरुरी झालं आणि कायद्याप्रमाणे चित्रांचा हक्क हा चित्रकाराकडेच असतो, हे त्यांनी आग्रहानं प्रतिपादन केलं.काहीवेळा कायदेशीर नोटीसही पाठवावी लागली. नंतर हळूहळू ही माहिती सर्वांना झाली. आताचे अनेक चित्रकार त्यांना यासाठी धन्यवाद देतात. कलाप्रदर्शनावरचा करमणूक कर हा ‘हसरी गॅलरी’ प्रदर्शनाच्या निमित्तानं समोर आलेला प्रश्न. तमाशा, नाटक, जादूचे प्रयोग, संगीत इत्यादींना नसलेला करमणूक कर कलाप्रदर्शनाला मात्र होता. सहा वर्षं सरकारदरबारी पाठपुरावा करून हा कर रद्द करून घेण्यात बाबांना यश आलं. त्याचा सर्वच दृश्यकलाकारांना उपयोग होत आहे. .आधुनिक दृष्टिकोनअलीकडे बाबांनी काम कमी केलं आहे. अगदी थोडं, स्वतःला आवडेल एवढंच काम ते करतात. आजही ते चित्रांसंदर्भातली काही कामं सतत करत असतात. चित्रांच्या बाबतीत त्यांनी नेहमी आधुनिक दृष्टिकोन ठेवला. स्वतःला सतत प्रयोगशील ठेवलं.विषय काळाशी मिळतेजुळते घेतले. शैली बदलत गेली. पात्रांच्या पेहरावातही आधुनिकता येत गेली. चित्रात पूर्वी टांगा, शेगडी, पत्रपेटी होती. नंतर गाड्या, स्कूटर, गॅस सिलिंडर, मोबाईल आले. बाळबोध चित्रण त्यांच्या चित्रांत कधीच दिसत नाही. नवीन गोष्टींबद्दल सतत कुतूहल. याचमुळे ते आता कॉम्प्युटरही वापरतात. हे टूल जाणकारीनं अवश्य वापरावं असं त्यांचं मत आहे. व्यंगचित्रकार म्हणून बाबांसाठी ॲनिमेशन हा नेहमीच आवडीचा, कुतूहलाचा विषय राहिला आहे.अनेकांना वाटतं की त्यांची चित्रं ॲनिमेशनसाठी सुयोग्य आहेत. अलीकडेच काही कलाकारांनी त्यांच्या चित्रांवर आधारित सुरेख ॲनिमेशन व्हिडिओ केले आहेत.शाळा-कॉलेजमध्ये असल्यापासून मी त्यांना गणित पुस्तकाच्या आणि इतर कामात, ‘हसरी गॅलरी’ प्रदर्शनात मदत करत आले. त्यांचा नीटनेटकेपणा जवळून बघितला, अनुभवला, जमेल तितका घेण्याचा प्रयत्न केला. मी अप्लाइड आर्ट्ससाठी प्रवेश घेतल्यानंतर त्यांनी मला ‘हे कर, ते कर’ असं कधी सांगितलं नाही.पण बेसिक ड्रॉइंगच्या टिप्स इतक्या छान दिल्या, की त्या कायमच्या लक्षात राहिल्या. माझ्या काही असाइन्मेंट्स त्यांनीच जपून ठेवल्या. मुंबईत ॲडव्हर्टायझिंग एजन्सीचा अनुभव घेऊन मी पुण्यात स्वतःचं काम सुरू केलं. तेव्हाही मला त्यांचं मोलाचं मार्गदर्शन मिळालं आणि त्यामुळे प्रिंटिंगसकट मोठी कामं मी एकटीच्या जबाबदारीवर घेऊ शकले.जीवनाकडे बघण्याची निकोप दृष्टी बाबांचे चाहते म्हणतात, की त्यांचा विनोद निखळ हसवणारा आहे, कोणाला बोचकारणारा नाही. जसा त्यांचा स्वभाव आहे - निर्मळ, शांत, आनंदी, तसाच त्यांचा विनोद आहे, असं मला वाटतं. नित्य ध्यान, प्राणायाम, योगासनं यांचा त्यात वाटा आहे. त्यांच्या मिस्कील, ऋजू स्वभावानुसारच ते सगळ्यांशी बोलतात, वागतात.अनेक प्रकारचे कलाकार त्यांना भेटायला येतात. आलेली व्यक्ती कलाकार आहे याचा ते आदर करतात. सर्व दृश्यकला एकमेकींशी जोडलेल्या आहेत, असं त्यांचं मत आहे. एक विशेष म्हणजे अनेक कलाकारांनी आपापल्या माध्यमांतून त्यांची पोर्ट्रेट केली आहेत. त्यात कॅरिकेचर्स, वास्तववादी पोर्ट्रेट्स, फोटोग्राफ, शिल्प, भरतकाम, रांगोळी या सर्वांचा समावेश आहे.पुरस्कार आणि रसिकांचं अलोट प्रेमहास्यचित्रकलेच्या क्षेत्रात परिपूर्णतेचा ध्यास धरत त्यांनी झोकून दिलं. यश, प्रसिद्धी, याकडे त्यांचं लक्ष नव्हतं. ते काम करत राहिले. या गोष्टी त्यांच्याकडे आपोआप आल्या. त्यांना आतापर्यंत अनेक पुरस्कार मिळाले, पण रसिकांचं अलोट प्रेम पुरस्काराइतकंच त्यांना महत्त्वाचं वाटतं. हास्यचित्रांचं जग खूप मोठं, विविधांगी आहे. ती कधी अंतर्मुख करतात, तर कधी जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन देतात. बाबा म्हणतात, ‘हास्यचित्रांचं नातं विद्वत्तेपेक्षा शहाणपणाशी अधिक आहे’. त्यांचं एक चित्र आहे, ‘आयुष्यातल्या काट्यांकडे लक्ष न देता आनंदानं फुलाकडे बघा’, असं सांगणारं. तेच त्यांच्या जीवनाचंही सार आहे!शि. द. फडणीसजन्म: २९ जुलै १९२५, भोज, जि. बेळगाव.चित्रकला उच्च शिक्षण : जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट, मुंबईव्यंगचित्रकार म्हणून कारकीर्द आणि पुणे येथे वास्तव्यपुस्तके : हसरी गॅलरी, मिस्किल गॅलरी,फडणीस गॅलरी, रेषाटन ( आत्मवृत्त ), छोट्यांसाठी चित्रकला - भाग एक आणि दोन(सर्व पुस्तके : ज्योत्स्ना प्रकाशन)"फडणीसांची चित्रे मी जेव्हा माझ्या हातानं चितारली तेव्हा या चित्रकाराची रेषेवरील हुकूमत मला विलक्षण आवडली. आकाशातून खाली सरळ रेषेत झेपावणारी घार एका अचूक क्षणी आपले लक्ष्य साध्य करते आणि तितक्याच सुसाट वेगाने पण सफाईदारपणे पुन्हा आकाशात झेपावते, तशी फडणीसांची रेषा अनेक दिशांनी त्यांच्या चित्रातून आत्मविश्वासपूर्वक झेपावणाऱ्या घारीसारखा स्वैर संचार करत असते. व्यंगचित्रे चितारताना त्यांना हा घारीचा आनंद मिळत असावा असा माझा कयास आहे.- व्यंगचित्रकार मंगेश तेंडुलकर वयाच्या सीमा ओलांडणारी चित्रं "फडणीसांचं काम त्यांच्या कालखंडाच्या पुष्कळ पुढचं आहे. त्यांच्या कार्टून्समध्ये शब्द नाहीत. त्यांची ड्रॉइंग्ज केवळ अप्रतिम आहेत. त्यांच्या चित्रांतून चेहऱ्यावर उमटणारं हास्य हे वयाच्या सगळ्या सीमा ओलांडतं. एवढं अद्भुत काम अजूनही सर्व भारतीयांच्या समोर आलेलं नाही!"- मुंबईस्थित राजकीय व्यंगचित्रकार मंजुल(रूपा देवधर ग्राफिक डिझायनर आणि इंडॉलॉजीच्या अभ्यासक आहेत.-----------------------------------------.सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.