हरवत चाललेली दिवाळी

- प्रा. विशाल गरड, vishalgarad.18@gmail.comनुकतीच दिवाळी झाली, तुळशीचं लग्नही लागले, पण त्याच्या आठवणी व प्रत्येक दिवसाचं वेगळेपण मनात ताजं आहे. भाऊबिजेच्या दिवशी आई- बहिणी अंगाला तेल लावतात, शरीरावर बसलेला मळ काढण्यासाठी अगदी दगडानं घासून आंघोळ घातली जाईल. ज्वारीच्या पिठाच्या थंड स्पर्शानं शरीरातला थकवा निघून जाईल, दिवाळीच्या पहिल्या दिवशीच्या सुवासिक तेलाच्या मालिशनं शरीराला एक चकाकी येईल..उटण्याच्या सुवासानं मन प्रसन्न होईल. अशा या दिवाळी अभ्यंगस्नानाचा अनुभव दरवर्षी सारखाच असतो. नात्यांची वैधता वाढवणारा हा सण प्रत्येकाच्याच जिव्हाळ्याचा आहे. परंतु आपण जसजसं मोठं होत जातो, तसतसा लहानपणीचा आनंद मात्र दूर दूर जात राहतो. मग घरातल्या लहानाकडं पाहून आपलं लहानपण आठवल्याशिवाय राहत नाही.मी लहान असताना शाळा सुटल्यावर घरी येताना, गावात फटाक्याचं दुकान थाटण्यासाठी दुकानदार खड्डे खोदताना दिसले, की आनंदाची पहिली उकळी फुटायची. मग आठवडाभर आधी नदीत फिरून महानंदीचं लाकूड, सायकलची तार आणि रबरापासून एक बंदूक तयार करायची. टिकल्याच्या पाकिटाचा एक बुरूज दोनतीन दिवस सहज जायचा. त्या छोट्याशा टिकलीचा आवाज जास्त आनंद द्यायचा..लवंगी फटाके, लक्ष्मी तोटे, नाग गोळी, भुईचक्कर, झाड, बाण, तुडतुडी, फुलबाज्या हे फटाके आवडीचे होते. त्या वेळी फटाक्यांना आम्ही सगळे फटाकड्याच म्हणत असू. त्यावेळी ॲटमबॉम्ब फक्त मोठी मुलं उडवायची त्यामुळं घरी कितीही हट्ट केला, तरी ॲटमबॉम्ब मिळत नसायचा. मग बाहेर कुणाबरोबर तरी पटांगणात जाऊन ॲटमबॉम्ब उडवला, की लहानपणीच मोठं झाल्यासारखं वाटायचं.पहाटे लवकर उठून आई आम्हांला आंघोळ घालायची. त्यानंतर कधी एकदा नवीन कपडे घालून, उदबत्ती लावून फटाके उडवतोय असेच व्हायचे. सडा टाकून त्यावर रांगोळ्यांची आरास करून दारात शेणाच्या गवळणी घातल्या जायच्या. त्यामधील नंदी, पेदा, बैल राखणारी, जात्यावर दळणारी, भाकऱ्या घेऊन जाणारी अशा शेणापासून तयार केलेल्या विविध गवळण्यांनी अंगण भरून दिसायचं, आकाशदिव्याच्या मंद उजेडात फटाके उडवताना खूप मजा यायची..सायंकाळच्या वेळी गवळणीत फटाकडी घुसवून वात पेटवण्यातही वेगळाच आनंद मिळायचा. फटाक्यांच्या कागदांचा अंगणात खच साचायचा. ते उडवताना प्रदूषण होते, मोठमोठ्या आवाजांनी कानांना इजा होते, डोळ्यांना त्रास होतो, हात भाजण्याची भीती असते अशा सल्ल्यांपासून लहानपण खूप दूर होते. एकदा घेतलेले फटाके चार दिवस पुरवायचे आणि त्यातलेच काही तुळशीच्या लग्नाला शिल्लक ठेवायचे ही तारेवरची कसरत असायची.फटाक्याच्या दुकानात उभे राहून तासन् तास तिथे असलेल्या फटाक्यांवरून नजर फिरवत तिथले महागडे फटाके मनातल्या मनातच उडवून फटाके फोडल्याचा आनंद घ्यायचो. आजवरच्या दिवाळीत मोठमोठ्या आवाजांच्या फटाकड्यांपेक्षा लहान टिकल्यांच्या पाकिटांनीच जास्त आनंद दिलाय..आजही रस्त्यावर जेव्हा टिकल्यांच्या मोकळ्या पडलेल्या डब्या दिसतात, शहाबादी फरशीवर नागगोळी पेटवल्याच्या काही खुणा दिसतात, जुन्या बंदुका लाकडाच्या कपाटात सापडतात, तेव्हा लहानपण पुन्हा जिवंत होतं आणि मग ती हरवलेली दिवाळी आपल्या लेकरांमध्ये शोधायला सुरुवात होते.आता बहुतांशी लोक पैशापाण्यांनी समृद्ध झालीत. नोकरदारवर्गाचा टक्का वाढलाय. जीवनशैलीचा दर्जा सुधारलाय. खेड्यातील लोक शहरात वास्तव्यास जाऊ लागलीत आणि ग्रामीण शेती संस्कृती अधोरेखित करणारा दिवाळी सण आधुनिक पद्धतीने साजरा होऊ लागलाय..आता आपली लेकरे टिकल्या उडवण्यासाठी स्वतः बंदूक तयार करीत नाहीत. त्यांना आपणच मोठी बंदूक आणून देतो. फराळ वगैरे सर्वांनी मिळून करायला वेळच नाही. त्यामुळे ते सगळं विकतच मागवतो. आकाशकंदील बनवून लावणे वेळखाऊ असल्याने आयते आकाशदिवे आणून गॅलरीत टांगतो.गवळणी घालायला तर अंगणच नाही, असले तरी शेण नाही आणि जिथे हे सगळं आहे तिथे शेणात हात घालणारी आजी आणि आईसारखी बायको नाही. कालानुरूप काही गोष्टी मागे पडत जातात, हळूहळू लुप्त होत जातात त्यापैकीच शेणाच्या गवळणीसुद्धा आहेत. भविष्यात त्या सुद्धा दुकानात आयत्याच प्लॅस्टिकच्या मिळायला लागतील..नव्वदच्या दशकात काटकसरीच्या सणातूनच कल्पकता निर्माण व्हायची. पाच दिवस वेगवेगळ्या आकाराच्या गवळणी तयार करताना शिल्पकला वृद्धिंगत व्हायची. फराळ तयार करताना नवनवीन पाककृती तयार व्हायची. एकत्र कुटुंब पद्धतीमुळे नाती जिवंत व्हायची. आज मागे वळून पाहताना एक धसुडी मनाला टोचत राहते की जे सण आपण आपल्या लहानपणी अनुभवले ते आपण आपल्या लेकरांना अनुभवायला देऊ शकत नाही.आजही डोळे बंद करून घरात नव्या कपड्यांचा, फटाकड्यांचा आणि फराळाचा वास अनुभवला की दिवाळी आबाद होऊन जाते. जगातले कोणतेच अत्तर तो आनंद देऊ शकत नाही. आत्ताच्या साबणांचा वास घेणाऱ्या पिढीला दिवाळीचा त्या सुगंधाचा वारसा कळायला हवा..दरवर्षी दिवाळी येतच राहील, पण त्यासोबत आपले सण आणि संस्कृती जपण्याचं सामर्थ्यही येत राहो. घरावर व घराच्याभोवती रोषणाईसाठी कितीही दिव्यांच्या माळा लागल्या तरी उंबऱ्यावरचा दिवा मात्र तेवत राहो एवढीच अपेक्षा.(लेखक हे प्रसिद्ध व्याख्याते आणि इतिहास व विविध सामाजिक घडामोडींचे अभ्यासक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.