Nobel Prize 2026 and Optogenetics Research
esakal
जगात अनेक पुरस्कार दिले जातात. पण एखाद्या व्यक्तीच्या कामाची दखल संपूर्ण जगाने घेतली असं म्हणल्यावर त्या व्यक्तीला नोबेल पारितोषिक मिळालं का हा प्रश्न महत्त्वाचा असतो कारण हा पुरस्कार जगातील सर्वाधिक प्रतिष्ठित असणाऱ्या काही मोजक्या आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांपैकी एक आहे.
दरवर्षी ऑक्टोबर महिना उजाडला की नोबेल पारितोषिकांच्या विजेत्यांची उत्सुकता वाढते. औषधशास्त्र, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, साहित्य, शांतता आणि अर्थशास्त्र अशा सहा श्रेणींमध्ये हे पुरस्कार दिले जातात. दोन हजार सव्वीस या वर्षी पाच ते बारा ऑक्टोबरदरम्यान विजेत्यांची नावे जाहीर केली गेली आहेत. अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रानुसार या पारितोषिकांची स्थापना करण्यात आली.
या पुरस्कारांचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विजेत्यांची निवड करण्याची पद्धत. शंभर वर्षांहून अधिक काळापासून विविध शैक्षणिक संस्था स्वतंत्रपणे या पुरस्कारांसाठी विजेत्यांची निवड करत आहेत. म्हणजेच, प्रत्येक श्रेणीतील विजेत्यांची निवड ठरावीक संस्थांकडून स्वतंत्रपणे केली जाते.
मेंदूतील पेशींवर प्रकाशाचा प्रभाव कसा पडतो? नोबेल पुरस्कार मिळवून देणाऱ्या संशोधनाची गोष्ट
आपल्या मेंदूमध्ये असंख्य चेतापेशी काम करत असतात. पण एखादी विशिष्ट चेतापेशी नेमकं काय करते, हे समजून घ्यायचं असेल तर काय करता येईल? याच प्रश्नाचं उत्तर शोधताना औषधशास्त्रातील एका महत्त्वाच्या संशोधनाचा उपयोग समोर आला. या संशोधनाचं नाव आहे ऑप्टोजेनेटिक्स.
दोन हजार सव्वीसच्या शरीरक्रियाशास्त्र किंवा औषधशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकासाठी कार्ल डायसरोथ, पीटर हेगेमान आणि गेओर्ग नागेल यांची निवड झाली. प्रकाशाच्या मदतीने नियंत्रित करता येणाऱ्या आयन वाहिन्या आणि ऑप्टोजेनेटिक्स या क्षेत्रातील त्यांच्या संशोधनाची या पुरस्कारासाठी दखल घेण्यात आली.
आता ऑप्टोजेनेटिक्स म्हणजे नेमकं काय? सोप्या भाषेत सांगायचं, तर या तंत्राच्या मदतीने जिवंत मेंदूमधील ठरावीक चेतापेशींची क्रिया प्रकाशाचा वापर करून सुरू किंवा बंद करता येते. यासाठी प्रकाशाकडे आकर्षित होणाऱ्या शैवालांमध्ये आढळणाऱ्या विशिष्ट प्रथिनांचा उपयोग केला जातो.
या तंत्रामुळे मेंदूचा अभ्यास करण्याची नवी दिशा मिळाली आहे. आज जगभरातील प्रयोगशाळांमध्ये ऑप्टोजेनेटिक्सचा वापर करून मेंदूतील पेशी कशा काम करतात, त्यांची क्रिया कशी बदलते आणि मेंदूची कार्यप्रणाली कशी चालते, याचा अभ्यास केला जातो.
आनंद, दुःख आणि आठवणींचं रहस्य उलगडणार; ऑप्टोजेनेटिक्समुळे संशोधनाला नवी दिशा
आपण एखादी गोष्ट लक्षात कशी ठेवतो? एखाद्या प्रसंगामुळे आपल्याला आनंद किंवा दुःख का होतं? आणि आपल्या वागण्यामागे मेंदूची नेमकी कोणती प्रक्रिया काम करते? या प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याचा प्रयत्न संशोधक अनेक वर्षांपासून करत आहेत. मात्र, मेंदूचं काम समजून घेणं हे सोपं नाही.
इथेच ऑप्टोजेनेटिक्स हे तंत्र महत्त्वाचं ठरतं. या तंत्रामुळे संशोधकांना जिवंत मेंदूमधील ठरावीक चेतापेशींची क्रिया अचूकपणे नियंत्रित करता येते. त्यामुळे मेंदूतील एखादी पेशी नेमकं काय काम करते आणि तिच्या क्रियेमुळे कोणते बदल घडतात, याचा अधिक नेमकेपणाने अभ्यास करता येतो.
पण या तंत्राचा उपयोग एवढ्यापुरताच मर्यादित नाही. मेंदूचे वेगवेगळे भाग कशा प्रकारे काम करतात, चेतापेशी एकमेकांशी संदेशांची देवाणघेवाण कशी करतात आणि मेंदूशी संबंधित विकारांमागे कोणत्या प्रक्रिया कार्यरत असतात, हे समजून घेण्यासाठीही ऑप्टोजेनेटिक्स उपयुक्त ठरतं.
थोडक्यात सांगायचं, तर मेंदूच्या कार्यपद्धतीचा अधिक बारकाईने अभ्यास करण्यासाठी हे तंत्र संशोधकांना नवी संधी देत आहे. त्यामुळे भविष्यातील वैद्यकीय संशोधनासाठीही ऑप्टोजेनेटिक्स महत्त्वाची दिशा ठरू शकतं.
सकाळ, साम, सरकारनामा, अ‍ॅग्रोवन आणि दैनिक गोमन्तक — आता एकाच ॲपमध्ये!
आजच सकाळ ॲप डाउनलोड करा
