एसआयआर मोहिमेत पावणेचार लाख दुबार नावे बाद?
दुबार नोंदींवर धडक कारवाई
सकाळ वृत्तसेवा
नवी मुंबई, ता. २२ : पालिका क्षेत्रातील १५०-ऐरोली आणि १५१-बेलापूर या दोन्ही विधानसभा मतदारसंघांमध्ये निवडणूक प्रशासनाकडून राबवण्यात आलेल्या विशेष पुनरीक्षण मोहिमेदरम्यान मतदार याद्यांमधील मोठ्या प्रमाणातील विसंगती समोर आल्या आहेत. घरोघरी जाऊन प्रगणक प्रपत्र जमा न केल्यामुळे आणि संगणकीय पडताळणीत ओळख न पटल्यामुळे ऐरोली मतदारसंघातील दोन लाख १९ हजार दोन, तर बेलापूर मतदारसंघातील एक लाख ६५ हजार २५८ मतदारांची नावे बाद करण्यात आली आहेत.
नवी मुंबईच्या नागरी प्रशासकीय रचनेचा विचार करता, १५०-ऐरोली मतदारसंघात प्रामुख्याने नवी मुंबई पालिकेच्या वॉर्ड क्रमांक १ ते ५, ८ ते ९, २७ ते ४२ आणि ६१ या क्षेत्रांचा समावेश होतो. तर १५१-बेलापूर मतदारसंघात वॉर्ड क्रमांक १० ते २६, ४३ ते ६० आणि ६२ ते ६६ या क्षेत्रांचा समावेश होतो. एसआयआर मोहिमेदरम्यान पालिका व जिल्हा निवडणूक प्रशासनाने २००२च्या मूळ मतदार यादीतील नोंदींशी २०२४च्या यादीचे संगणकीय मॅपिंग आणि वंशावळ पडताळणी मोहीम राबवली. या प्रक्रियेत ज्या मतदारांचे मॅपिंग होऊ शकले नाही किंवा ज्यांची घरोघरी पडताळणीदरम्यान ओळख पटू शकली नाही, अशा मतदारांना एएसडीडी यादीत वर्गीकृत करण्यात आले.

१५० - ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ : या मतदारसंघात संगणकीय मॅपिंग न होऊ शकल्याने १,४५,९३८ मतदारांची नावे प्राथमिक टप्प्यात एएसडीडी यादीत नोंदवण्यात आली आहेत.
१५१ - बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ : या मतदारसंघात १,३०,४६४ मतदारांची प्राथमिक वगळणी नोंदवून त्यांना एएसडीडी यादीत समाविष्ट करण्यात आले आहे.

दुबार नोंदींचा कळीचा मुद्दा
नवी मुंबईतील या दोन्ही मतदारसंघांमध्ये एकाच व्यक्तीची नावे एकाच पोलिंग बूथवर, एकाच मतदारसंघातील विविध बूथवर किंवा लगतच्या इतर विधानसभा मतदारसंघांमध्ये नोंदवली गेल्याचे विविध राजकीय पक्ष आणि निवडणूक पाहणी अहवालांतून निदर्शनास आले आहे. काँग्रेस पक्षाच्या शिष्टमंडळाने ठाणे जिल्हाधिकाऱ्यांना सादर केलेल्या अधिकृत निवेदनात दोन्ही मतदारसंघांत मिळून ७६ हजारांहून अधिक दुबार नावे असल्याचा दावा केला होता. शिंदे गट आणि अन्य स्थानिक लोकप्रतिनिधींनीदेखील ७३ हजारांहून अधिक दुबार नोंदींची तक्रार दाखल केली होती.

कायदेशीर प्रक्रिया आणि नमुना क्रमांक ७
निवडणूक प्रक्रियेच्या कायदेशीर चौकटीनुसार, केवळ प्रशासकीय सर्वेक्षणाच्या आधारे किंवा राजकीय तक्रारींवरून कोणत्याही नागरिकाचे नाव थेट मतदार यादीतून बाद केले जाऊ शकत नाही. लोकप्रतिनिधी कायदा, १९५० आणि मतदार नोंदणी नियम, १९६० यांतील तरतुदींनुसार बीएलओंनी घरोघरी जाऊन प्रगणक प्रपत्रांद्वारे पडताळणी केल्यानंतर तयार केलेली एएसडीडी यादी प्रथम जाहीर केली जाते. त्यानंतर निवडणूक वर्षात किंवा मतदार यादी पुनरीक्षण सुरू असताना नाव वगळण्यासाठी किंवा नोंदीला हरकत घेण्यासाठी नमुना क्रमांक ७ भरणे अनिवार्य असते. या नियमानुसार, राजकीय पक्षांचे बूथ लेव्हल एजंट किंवा नागरिक आपले आक्षेप नोंदवू शकतात. प्राप्त झालेल्या अर्जांवर मतदार नोंदणी अधिकारी निमन्यायिक अधिकारांचा वापर करून प्रत्यक्ष सुनावणी घेतात आणि त्यानंतरच अंतिम निर्णय देतात.

स्थलांतरित मतदारांमुळे पत्ते गायब
नवी मुंबईसारख्या नियोजित शहरामध्ये भाडेकरू आणि आयटी व औद्योगिक क्षेत्रातील कामगारांचे सातत्याने होणारे स्थलांतर हे मतदार यादी अद्ययावत ठेवण्यातील सर्वात मोठे आव्हान ठरले आहे. या एसआयआर मोहिमेमुळे हजारो बोगस किंवा दुबार नोंदी उघडकीस आल्यामुळे आगामी महापालिका व विधानसभा निवडणुकांमधील मतदानाचा टक्का अधिक वास्तववादी आणि पारदर्शक होण्यास मदत होणार आहे. केवळ मानवी सर्वेक्षणावर अवलंबून न राहता निवडणूक आयोगाने नॅशनल व्होटर्स सर्व्हिसेस पोर्टल आणि बीएलओ अ‍ॅपच्या माध्यमातून संगणकीय डेमोग्राफिक व फोटो-मॅचिंग सॉफ्टवेअरचा वापर वाढवणे गरजेचे आहे. यामुळे ऐरोली, बेलापूर आणि लगतच्या पनवेलसारख्या मतदारसंघांमध्ये एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नाव नोंदवले जाण्याच्या प्रवृत्तीला आपोआप आणि कायमचा आळा बसेल.

ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ
- एकूण तयार करावयाच्या नोटिसा : १,०२,६८२
- तयार करण्यात आलेल्या नोटिसा : ८९,८४०
- नोटीस निर्मितीसाठी प्रलंबित : १२,८४० (प्रलंबित प्रमाण: १२.५०%)
- वितरीत झालेल्या नोटिसा : ४३
- वितरणासाठी प्रलंबित नोटिसा : ८९,७९७

बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ
- एकूण तयार करावयाच्या नोटिसा : ८३,७४२
- तयार करण्यात आलेल्या नोटिसा : ८१,७०४
- नोटीस निर्मितीसाठी प्रलंबित : २,०३४ (प्रलंबित प्रमाण: २.४३%)
- वितरीत झालेल्या नोटिसा : १,३०१
- वितरणासाठी प्रलंबित नोटिसा : ८०,४०३

नोटीस निर्मितीचा वेग
बेलापूर मतदारसंघात नोटीस निर्मितीचे काम अत्यंत वेगाने पार पडले असून, तेथे केवळ २.४३ टक्के नोटिसांचे काम प्रलंबित आहे. तर ऐरोली मतदारसंघात १२.५० टक्के नोटिसांची निर्मिती अद्याप बाकी आहे. दोन्ही मतदारसंघांत तयार झालेल्या नोटिसांचे प्रत्यक्ष वाटप/वितरण अद्याप मोठ्या प्रमाणात बाकी आहे. ऐरोलीमध्ये ८९ हजार ७९७ आणि बेलापूरमध्ये ८० हजार ४०३ नोटिसा वितरणासाठी प्रलंबित आहेत.