Mumbai Rains: मुंबईतील पावसाच्या समस्येवर उपाय आहे का?

Solution On Mumbai Rain Related Issuesविश्वास चितळे आणि श्रवण प्रभूमुंबई : एकीकडे मॉन्सूनचा परतीचा प्रवास सुरू झाला पण भारताची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई शहराला सप्टेंबर अखेरीस झोडपले. त्यामुळं अनेक ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात पुराच्या घटना घडल्या आहेत. किरकोळ पावसामुळे मुंबई शहर वेठीस धरले जाते. यामागचं कारण काय आहे, यावर उपाय काय?.कोकणचा भाग हा समुद्र किनाऱ्याशी आणि पश्चिम घाटाशी जोडलेला असल्यामुळे भारतातील सर्वात आर्द्र प्रदेशांपैकी एक असून मान्सूनसाठी पोषक हवामानासाठी ओळखला जातो. ह्यामुळे मुंबई ठाणेपासून रत्नागिरीपर्यंतच्या शहरांमध्ये अतिवृष्टी होते आणि परिणामी शहरांना पुराचा फटका बसत आहे. .जुलै 2024 मध्ये, मुंबईत अवघ्या सहा तासांत 250 मिमी पेक्षा जास्त पाऊस पडला, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर पूरस्थिती निर्माण झाली, ज्यामुळं शाळा बंद आणि विमानसेवा रद्द झाली आणि जनजीवन विस्कळीत झाले. साधारणपणे, मुंबईत जून ते सप्टेंबर या कालावधीत एकूण सुमारे 2,000 मिमी पाऊस पडतो, परंतु यावर्षी, त्यापैकी जवळपास 10 टक्के पाऊस अवघ्या काही तासांत पडला. संदर्भासाठी, 2005 च्या महापुरादरम्यान, मुंबईत एका दिवसात 900 मिमी पेक्षा जास्त पाऊस पडला. त्याचप्रमाणे या सप्टेंबरमध्ये पुण्यात एकाच दिवसात 130 मिमी पाऊस झाला. हे सगळं पाहता, कोकणातील शहरी भागात येणाऱ्या पुरांमध्ये ही वाढ कशामुळे होत आहे? असा प्रश्न पडतो..CEEW ह्या संस्थेने केलेला एक अहवाल अलीकडेच समोर आला आहे. ज्यामध्ये पहिल्यांदाच तालुका किंवा उपजिल्हा स्तरावर गेल्या 40 वर्षांमध्ये (1982-2022) मान्सूनच्या नमुन्यांमधील बदलांचं मॅपिंग केलं, त्यात भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर मुसळधार पावसाच्या दिवसांच्या वारंवारतेत लक्षणीय वाढ दिसून आली. उदाहरणार्थ, मुंबईत मागील तीन दशकांच्या तुलनेत गेल्या दशकात (2012-2022) दरवर्षी 2 ते 4 मुसळधार पावसाच्या दिवसांची वाढ झाली आहे..हे चित्र असं सूचित करतं की पाऊस कमी होतोय परंतु जो होतोय तो अधिक तीव्र, मुसळधार पाऊस स्वरुपाचा होत आहे. परिणामी, शहरी भागांमध्ये पूर वारंवार येत आहेत, आणि शहरांचा कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणात येणाऱ्या पाण्याला नियंत्रित करण्यासाठी संघर्ष सुरु आहे. 2021 मध्ये प्रकाशित झालेला CEEW चा अजून एक अभ्यास असं सांगतो की भारतातील 45 टक्क्यांहून अधिक जिल्ह्यांमध्ये भूपयोगात/ भूवापरत बदल झाले आहेत. हवामानातील बदलामुळे पावसाच्या प्रमाणात झालेला बदल आणि अनियोजित शहरीकरण पाण्याचा नैसर्गिक निचरा होण्याची पद्धत विस्कळीत करते ज्यामुळे शहरांमध्ये जलप्रवाह वाढला आहे आणि पाणी तुंबल्यामुळे पूरस्थिती निर्माण होते. .परंतु या समस्येभोवती केवळ मान्सूनचा बदललेला पॅटर्न आणि वाढते शहरीकरण याच गोष्टी नाहीत. गेल्या दोन दशकांत अरबी समुद्रात चक्रीवादळांची वारंवारता 52 टक्क्यांनी वाढली आहे, तर किनाऱ्यावर त्यांचा हालचालीचा वेग 80 टक्क्यांनी कमी झाली आहे. या हालचालीमुळे चक्रीवादळ जमिनीवर येण्यापूर्वी किनारी भागात मुसळधार पाऊस होतो, ज्यामुळे कोकण विभागातील किनारी शहरांमध्ये पूरस्थिती आणखी तीव्र होते..या वाढीचा परिणाम काय आहे? अतिवृष्टीचं प्रमाण वाढल्यानं शेतीचं नुकसान होतंय, पाण्याची पातळी आणि आपल्या पॉवर ग्रीडमधील उर्जेवर परिणाम होतो, जनजीवन विस्कळीत होतं, आणि अनेकदा शहरे ठप्प होतात. यामुळे पायाभूत सुविधा आणि कामांवर परिणाम होतो तसंच नुकसानामुळे मुळं अर्थव्यवस्थेलाही मोठा फटका बसतो. पश्चिम किनाऱ्यावरील शहरांसाठी अतिवृष्टीमुळं पूर येणे ही सामान्य गोष्ट बनत असल्याने, केवळ मान्सूनच्या काळातच उपाययोजना न करता या वाढत्या समस्यांवर कायमस्वरुपी उपाययोजना करण्याची तातडीची गरज आहे. हे साध्य करण्यासाठी तीन प्रमुख पद्धती आहेत..1. भारतातील शहरांनी पावसाच्या नव्या बदलांचे विश्लेषण करून वादळाच्या घटनांची तीव्रता-कालावधी-वारंवारतेचे पुनर्मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. हे पूर्ण करण्यासाठी, पुरासंदर्भातील डेटाचे संकलन सुधारित करणे आवश्यक आहे. हवामानातील बदल आणि ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे हवेत अधिक आर्द्रता साचली जात आहे, शहरे जास्त काळ कोरड्या आणि उष्णतेचा सामना करत आहेत, त्यानंतर पाऊस पडतो तेव्हा तो तीव्र पाऊस पडतो. परिणामी, यापुढे केवळ शहरी पायाभूत सुविधांचे नियोजन करताना किंवा पावसाळ्यापुरतीच तयारी करण्याच्या उपायांवर अवलंबून राहू शकत नाहीत..उदाहरणार्थ, एका तासात होणाऱ्या मुसळधार पावसाच्या पाण्याचा कमाल प्रवाह हाताळण्यास सक्षम असलेल्या स्टॉर्मवॉटर ड्रेनेज सिस्टमचा ठाणे शहरामध्ये अभाव आहे. याच संदर्भात सांगायचे तर, एका तासात 100 मिमी पाऊस ही ढगफुटी मानली जाते. भविष्यात ढगफुटी सारख्या घटना घडण्याची शक्यता लक्षात घेऊन ठाणे महानगरपालिकेने अतिवृष्टी मुळे येणाऱ्या पाण्याचा निचरा होण्याच्या प्रणालीमध्ये सुधारणा केली आहे. CEEW आणि ठाणे महानगरपालिका यांच्या सहकार्याने विकसित केलेल्या नागरी पूर कृती योजनेचा भाग म्हणून किनारपट्टीवरील हे शहर आता वादळामुळं येणाऱ्या पाण्यासाठी नवीन पद्धतीच्या नाल्यांची रचना करत आहे. कोकण विभागातील अधिकाधिक शहरांनी त्यांच्या शहरे आणि पायाभूत सुविधांना पूर-प्रुफ करण्यासाठी अशाच पद्धती उपलब्ध करून द्यायला हव्यात..2. हायपर-लोकल फ्लड रिस्क मॅप तयार करा आणि हवामान निरीक्षणांमध्ये विस्तार करा. यामुळे वारंवार पाणी साचणारी ठिकाणे, पूरग्रस्त भाग, लँडस्केप वैशिष्ट्ये, आरोग्य सेवा केंद्रे, ऊर्जा पायाभूत सुविधा, रस्त्यांचे जाळे आणि दाट इमारती असलेले झोन यासारख्या महत्त्वाची ठिकाणं ओळखून पूर व्यवस्थापन करण्याच्या शहराच्या क्षमतेचे मूल्यांकन करण्यात मदत होईल. याशिवाय, डॉपलर वेदर रडार आणि ऑटोमॅटिक वेदर स्टेशन्स (AWS) चा विस्तार करणे, जे अलीकडील मिशन मौसमचा एक भाग आहे, अधिक हायपर-लोकल डेटा प्रदान करून पावसाचे अंदाज सुधारू शकतात. अशा माहितीमुळे पुराचे अंदाज देणारे मॉडेल्स रिफाइन होण्यास मदत होईल आणि प्रादेशिक भागात पूर्व इशारे आणि IMD शहरी हवामानशास्त्रीय टूल्सवर आधारित लक्ष्यित कृती करण्यास वाव मिळेल. उदाहरणार्थ, तामिळनाडू राज्य आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाने अलीकडेच रिअल-टाइम पूर अंदाजासाठी एक डिसीजन सपोर्ट सिस्टम (DSS) उभारली आहे, ज्यामुळं जोखीम असलेल्या भागांमध्ये आधीच प्रतिबंधात्मक कारवाई करण्यासाठी वेळ मिळतो. .3. पुराच्या धोक्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी नागरिक आणि प्रशासन या दोघांनीही महत्त्वाची भूमिका बजावणे आवश्यक आहे. अधिकाऱ्यांनी सर्वसमावेशक पूर कृती योजना विकसित केल्या पाहिजेत, आंतरविभागीय समन्वय सुधारला पाहिजे आणि दीर्घकालीन उपाय जसे की पाणथळ जागा पुनर्संचयित करणे आणि वादळामुळे येणाऱ्या पाण्याचा निचरा करण्यासाठी प्रभावी प्रणाली डिझाइन करणे आवश्यक आहे. मात्र, यात नागरिकांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे. नाले तुंबण्यापासून रोखण्यासाठी नागरिकांद्वारे उत्तम प्रकारे घनकचरा व्यवस्थापनाला प्राधान्य दिले पाहिजे आणि महत्त्वाचे म्हणजे अशा दिवसांत प्रवासाचे नियोजन करताना IMD आणि प्राधिकरणांनी दिलेल्या इशाऱ्यांचे पालन केले पाहिजे. शिवाय, हायपरलोकल रिस्क मॅपिंग आणि प्रतिसाद प्रक्रियेत देखील लोकांचा सहभाग आवश्यक आहे. जसं की उत्तर मुंबईतील आंबोजवाडी या सखल भागात पाहण्यात आलं होतं. इथे स्थानिक नेते, महिला आणि तरुणांची एक टीम आहे जी फस्ट रिस्पॉन्स टीम म्हणून कार्यरत आहे. अतिवृष्टी किंवा चक्रीवादळ दरम्यान आपत्कालीन परिस्थिती व्यवस्थापित करण्यासाठी इथल्या अधिकाऱ्यांसोबत ही टीम काम करते. .हवामान बदलामुळे मान्सूनच्या पावसाच्या प्रमाणामध्ये बदल होत आहेत आणि अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होतेय, विशेषत: कोकणात अशा घटना वाढल्यात. यामुळं आपल्या शहरांमध्ये सक्रिय पूर व्यवस्थापनास प्राधान्य देणे अतिशय गरजेचे आहे.(लेखक डॉ विश्वास चितळे हे वरिष्ठ कार्यक्रम प्रमुख आहेत आणि श्रवण प्रभू हे ऊर्जा, पर्यावरण आणि पाणी परिषदेत (CEEW) कार्यक्रम सहयोगी आहेत. या लेखातील मतं वैयक्तिक आहेत.).सकाळ+ चे सदस्य व्हा ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.