श्रीमंत व्हायचंय? मग आधी 'हे' करा! | Sakal
sakal

बोलून बातमी शोधा

श्रीमंत व्हायचंय? मग आधी 'हे' करा!}
श्रीमंत व्हायचंय? मग आधी 'हे' करा!

श्रीमंत व्हायचंय? मग आधी 'हे' करा!

sakal_logo
By
निरंजन आगाशे ngagashe@gmail.com

तुम्हाला श्रीमंत व्हायचंय? श्रीमंत व्हायचे असेल तर आधी तसे मनोमन ठरवले पाहिजे. कदाचित हे वाक्य अगदीच भोंगळ वाटू शकेल. पण कारणे जाणून घेतली तर हे वाक्य तेवढे भोंगळ नाही, हे तुम्हालाही पटेल. संपन्नता, समृद्धीचे पीक तुमच्या आयुष्यात तरारून यावे, असे वाटत असेल तर आधी चुकीच्या धारणा, समज, गृहिते यांचे तण काढून टाकावे लागेल. मनाची पाटी कोरी केली पाहिजे. त्यातली पहिली गोष्ट म्हणजे चांगल्या, योग्य मार्गाने संपत्ती मिळविणे यात काहीसुद्धा गैर नाही, चूक नाही, पाप नाही, हे स्वतःच्या मनावर स्वतःच बिंबवले पाहिजे. या बाबतीत स्वतःच स्वतःच्या धारणा तपासाव्या लागतील. आपल्याकडे गरिबीचे उदात्तीकरण करण्याची रीत आहे.

मनात खोलवर ज्या जाणीवा रुजलेल्या असतात, त्या दिशेनेच आपली कृती घडते. या जाणीवांमध्ये लहानपणापासून ज्या प्रकारची मूल्ये ठसविली जातात किंवा आपोआप ठसली जातात, त्यांचाच वाटा मोठा असतो. आपल्या भाषेत ज्या प्रकारच्या म्हणी, वाक्प्रचार रुजलेले असतात, तेही विशिष्ट मानसिकता घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत असतात. भाषा-संस्कृती या अभिन्न गोष्टी असतात, हे वेगळे सांगायला नको. ट्रकच्या मागे लिहिलेले, ‘धट्टीकट्टी गरीबी आणि लुळीपांगळी श्रीमंती’ हे वाक्य नेमका कोणता संदेश देते? आरोग्य आणि गरीबी एकत्र नांदते हे त्यातील सूचन बरोबर आहे का? श्रीमंती आणि दुबळेपणा हे समीकरण तरी बरोबर आहे का? श्रीमंती धट्टीकट्टी असू शकणार नाही, असे कशाच्या आधारावर म्हणायचे? असे प्रश्न आपण उपस्थित केले पाहिजेत.

हेही वाचा: कोरोनातील अनलॉकनंतर ‘हाय डिमांड’ असणाऱ्या नव्या संधी!!

नवी परिभाषा घडवायला हवी. Behind every fortune there is a crime हे ‘गॉडफादर’फेम ख्यातनाम लेखक मारिओ पुझोचे वाक्य शिरोधार्य मानण्याचे कारण नाही. वास्तविक ते गुन्हेगारी जगतातील एका कुरूप वास्तवाचे वर्णन आहे. तो काही अबाधित असा सिद्धान्त नाही. पण हे एक वाक्य इतक्या वेळा, इतक्या वेगवेगळ्या प्रकारे वापरले जाते, की त्याचा मूळ संदर्भच हरवून जातो आणि जणु काही हे सिद्ध झालेले समीकरणच आहे, असे मानले जाते. कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी झालेल्या व्यक्तींबद्दल संशय घेतला जातो आणि आधार म्हणून हे वाक्य बिनदिक्कतपणे इतरांच्या तोंडावर फेकले जाते. एखाद्याला प्रमोशन मिळाले, घसघशीत पुरस्कार मिळाला, धंद्यात बरकत आली, या सगळ्या घटनांकडे पाहताना, नक्कीच काहीतरी काळेबेरे केले असणार, अशी शंका घेणारे बरेच असतात. या वृत्तीमुळे संबंधित व्यक्तीलाही त्रास होत असेलच. पण त्याहीपेक्षा एक नकारात्मक वातावरण निर्माण होते.

हेही वाचा: जगभरातील नागरिकांना मायदेशी पाठविणारा ‘कतार'!

खरे म्हणजे Behind every fortune there is a reason हाही विचार करण्याची गरज आहे. तसा विचार केला म्हणजे यशस्वी व्यक्तीने केलेल्या परिश्रमांची, गुणवत्तेची, कौशल्याची चर्चा होऊ शकते. निकोप अशी स्पर्धा त्यातून साकारू शकते. यशाच्या रहस्याचा सकारात्मक शोध घेतला जाऊ शकतो. इतरांनाही एकाच्या यशातून प्रेरणा घेत पुढे जाण्याची उर्मी निर्माण होते.
नेहमीच्या भाषा व्यवहारातील कितीतरी बाबींचा उल्लेख करता येईल. ‘अंथरूण पाहून पाय पसरावेत’, हा वाक्प्रचार एक शहाणपणाचा संदेश देतो; हे खरेच आहे. तो म्हणजे आपली ऐपत लक्षात घेऊन खर्च करायला हवा. ती शिकवण योग्यदेखील आहे. पण कधीतरी हातपाय ऐसपैस पसरण्यासाठी अंथरूणदेखील अधिक रूंद केले पाहिजे, याचीही शिकवण द्यायला हवी. ती आपल्या मनात खोलवर रुजवली पाहिजे.

हेही वाचा: जगात भारी; 200 उद्यानांची पुण्याची दुनियाच न्यारी!

व्याख्या आहे तरी काय?लगेचच दुसरा प्रश्नही इथे उपस्थित करायला हवा आणि तो म्हणजे श्रीमंती म्हणजे नक्की काय? दारिद्र्यरेषा आपल्याला माहीतच आहे. ते काढण्यासाठी वेगवेगळे निकष वापरले जातात. पण श्रीमंत या वर्गवारीत आपण नेमके कधी जाऊन पोचतो, याचे काही मोजमाप शास्त्रीय पद्धतीने काढलेले आहे, असे नाही. मग श्रीमंतीची व्याख्या आहे तरी काय? कितीची पुंजी जमा झाली म्हणजे श्रीमंत? किती जमीनजुमला नावावर असला तर श्रीमंत समजायचे? कोणत्या वस्तू घेता आल्या म्हणजे आपल्या डोक्यावर तो मुकूट चढतो? खरे तर इथे लक्षात घ्यायला पाहिजे, की संपत्तीच्या मोजमापातून हे शोधायला जाऊच नये. श्रीमंतीचा एक साधा सोपा अर्थ म्हणजे निवडीचे व्यापक स्वातंत्र्य. वस्तू, सेवांच्या बाबतीत; एवढेच नव्हे तर आयुष्याची दिशा ठरवण्याच्या बाबतीतही असे स्वातंत्र्य तुम्हाला किती आहे, हा मुद्दा महत्त्वाचा असतो. अनेक पर्याय सतत समोर येत असतात. पण निवडण्याच्या स्थितीत आपण असूच असे नसते. मला समजा मुंबईला जायचे आहे, तर खासगी मोटार, टॅक्सी, बस, विमान, रेल्वे; रेल्वेतही पहिला वर्ग, दुसरा वर्ग इत्यादी अनेक पर्याय समोर असतात. यापैकी कोणताही आपण केव्हा निवडू शकतो. पण त्यासाठीची क्रयशक्ती तुमच्याकडे असली पाहिजे, ही अर्थातच पूर्वअट. कितीतरी पर्याय आपल्या आयुष्यात येत असतात. एखाद्याला नोकरी सोडून छंदांसाठी वेळ द्यायचा असेल तर असा निर्णय घेणे सोपे नसते. नोकरी सोडून द्यायची तर त्यातून मिळणारे वेतन बंद झाले तरी आपले उत्तम चालणार आहे का, हा प्रश्न समोर येईल. म्हणजेच पुन्हा पर्याय निवडताना हा विचार महत्त्वाचा ठरतो. पर्यायांच्या निवडीचे भरपूर स्वातंत्र्य उपलब्ध होणे म्हणजे श्रीमंती. त्यासाठी एकदा मनाचा निश्चय झाला, की आपोआपच मार्ग सुचू लागतात. आपण ठरवलेल्या दिशेने पावले टाकू लागतो. त्यासाठी मेहनत घेतो. तशी प्रक्रिया सुरू व्हावी म्हणून मनाची मशागत करण्याचा मुद्दा महत्त्वाचा आहे.

तुकोबांच्या अभंगातील एकच ओळ वेगळी काढून सतत उद्धृत केली जाते. ती म्हणजे ‘ठेविले अनंते तैसेचि राहावे’. वास्तविक तुकोबा काय म्हणतात, हे संपूर्ण अभंग वाचून जाणून घेतले पाहिजे. ''हेचि थोर भक्ति आवडती देवासंकल्पावी माया संसाराचीठेविले अनंते तैसे चि राहा वेचित्ती असो द्यावे समाधान'' संसारात वेळोवेळी ज्या दुःखांना सामोरे जावे लागते, त्याकडे कसे पाहायचे आणि त्यातून स्वतःला कसे सावरायचे याविषयी तुकोबा मार्गदर्शन करीत आहेत. त्यातील चित्ती असो द्यावे... हा चरण महत्त्वाचा आहे. तुम्ही धडपड करू नका, काही प्रयत्न करू नका, तुम्ही आहात तसेच राहा, असे सांगण्यासाठी लिहिलेला नाही. ज्या गोष्टी तुमच्या हातात नाहीत, त्याविषषी वृथा शोक करीत राहू नका, हा त्याचा मथितार्थ आहे. पण याचा अर्थ ज्या गोष्टी तुमच्या हातात आहेत, त्यासाठीच्या प्रयत्नांचे महत्त्व अजिबात कमी होत नाही. आणखी एका अभंगात ‘जोडोनिया धन उत्तम वेव्हारे’ असं तुकोबा सांगतात, त्यातील मर्म लक्षात घ्यायला हवे.

हेही वाचा: ‘सेन्सेक्स’ने विक्रमी पातळी गाठली; पुढे काय?

दोन प्रश्नांची उत्तरे शोधल्यानंतर साहजिकच तिसरा प्रश्न समोर येतो, तो म्हणजे मुळात

1. श्रीमंती कशासाठी हवी आहे?
वरवर सोपा वाटणारा हा प्रश्न जरा खोलात शिरला, की अवघड भासू लागतो. याचे कारण उपभोगाला मर्यादा असतात. तुमच्याकडे कितीही संपत्ती असली तरी पंचेद्रियांच्या सहाय्याने किती उपभोग घेता येतो, याला मर्यादा असते. म्हणजेच संपत्तीच्या त्या पलीकडच्या विनियोगाचा मुद्दा समोर येतो. आनंद, समाधान, भरपूर मित्रमंडळी लाभणे, सत्ता प्राप्त होणे, प्रतिष्ठा वाढणे अशी कितीतरी कारणे लोक सांगू शकतील. पण या गोष्टी फक्त श्रीमंतीमुळेच साध्य होऊ शकतात, असे छातीठोकपणे म्हणता येईल का? त्यामुळेच श्रीमंती हा संपन्न आयुष्य जगण्याचा एक पैलू आहे, एकमेव नव्हे, हे लक्षात घ्यायला लागते. आपल्या जगण्याचा उत्सव साजरा केला पाहिजे. त्यासाठी संपन्नता हवीच. पण ती मिळविताना ‘चांगल्या मार्गाने’ ही पूर्वअट कधीही विसरता कामा नये.

हेही वाचा: जीवनाचा नाही भरवसा! कुटंबीयांसाठी एवढं कराच


2. खर्चाकडे कसे पाहायचे?
आपण जो खर्च करतो, त्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक शास्त्रीय असावा. महसुली खर्च आणि भांडवली खर्च असा भेद संस्था, सरकारे करतात. वैयक्तिक आयुष्यातही आपण तो केला पाहिजे. आपल्याकडे असलेल्या कौशल्यांचा अंदाज घेणे, ती विकसित करणे त्यातून संपत्तीनिर्मिती होईल का याचा विचार करणे, या बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. आर्थिक नियोजनाचा विषय समोर आला, की आपण पहिल्यांदा विचार करतो तो खर्च कसा टाळता येईल, कुठे बचत शक्य आहे, कुठे काटकसर करता येईल, याचाच. या गोष्टींना महत्त्व आहेच; पण तो प्राधान्याचा मुद्दा असता कामा नये. प्राधान्याचा मुद्दा संपत्ती वाढवण्याचा असायला हवा. स्वयंरोजगार करणारे बहुतेकजण तो करत असतात, पण नोकरदारांची धारणा नियमित मिळणाऱ्या ठरीव उत्पन्नाच्या परिघातच अडकलेली असते. ‘काटकसरीचा विचार आवश्यकच आहे; कोरोनाबरोबर जगताना तर अधिकच. पण म्हणून सरसकट आवश्यक खर्चांनाही कात्री लावण्याची गरज नाही. याचे कारण अनेक खर्च हे प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षरीत्या गुंतवणुकीच्या स्वरूपाचे असतात. तंदुरुस्त राहण्यासाठी आवडीचे म्हणून सायकलिंग करायचे ठरवले, वा एखाद्या योगवर्गात प्रवेश घ्यायचे ठरवले तर खर्च कपातीच्या नावाखाली त्याच्यावर फुली मारण्याची गरज नाही. याचे कारण त्यासाठी केलेला खर्च कदाचित तुमचा वैद्यकीय उपचारावरचा लाखो रुपयांचा खर्च वाचवू शकतो. त्यामुळे काटकसरीचा विचारही तारतम्याने आणि अधिक व्यापक दृष्टिकोनातून करायला हवा. आपण पैशामागे धावत आहोत म्हणजे काहीतरी वाईट करीत आहोत, हा विचार झटकून टाकणे आवश्यक आहे.

go to top