माणसाचे पूर्वज हे माकड असून, ते चार पायावर चालतात. त्यामुळे त्यांच्या मणक्यावर कधीही जास्त ताण पडत नाही. मात्र, उत्क्रांती होत गेली तसे हा चार पायांवर चालणारा प्राणी दोन पायावर चालणारा मानव झाला. याला तांत्रिकी भाषेत सांगायचे झाल्यास Fulcrum of this Evolution हा मणका आहे. त्यामुळे अन्न, वस्त्र, निवारा या तीन मूलभूत गरजांसोबत नित्यनियमाने पाठीचे व्यायाम करणे हे तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे मणक्याचे (पाठदुखी, मानदुखी) रुग्ण सर्वाधिक आहेत.

पाठीचा कणा हा सांगाड्याचा भाग आहे आणि कवटीच्या पायथ्यापासून कोक्सिक्सच्या टोकापर्यंत पसरलेला आहे.

पाठीच्या कण्याची रचना

पाठीचा कणा प्रमुख विभागांमध्ये-

लंबर मणक्याच्याखाली सॅक्रम नावाचे हाड असते, जो ओटीपोटाचा भाग असतो. पाठीच्या कण्याचा प्रत्येक विभाग स्वतंत्र हाडांचा बनलेला असतो, ज्याला कशेरुका म्हणतात. वैयक्तिक कशेरुका अनेक भागांनी बनलेली असते.

मणक्याच्या मध्यभागी एक मोठे छिद्र आहे. त्यातून पाठीच्या नसा जातात.

मणक्यामध्ये ३३ कशेरुक (लहान हाडे) असतात जे स्पाइनल कॅनल बनवतात. ज्यामध्ये पाठीचा कणा आणि मज्जातंतू असतात, त्यांना दुखापतीपासून वाचवतात. सर्वांत खालच्या कशेरुका (सेक्रम आणि कोक्सिक्स) एकत्र जोडल्या जातात आणि हलत नाहीत.

तुमच्या मणक्यातील प्रत्येक कशेरुकाला इंटरव्हर्टेबल डिस्कने वेगळे केले जाते आणि उशी दिली जाते. त्यामुळे हाडे एकत्र घासण्यापासून वाचतात.

मेंदुची शेपटी म्हणजे स्पायनल कॉड. त्याला मराठीत मज्जारज्जू असे संबोधले जाते. त्या मज्जारज्जूतून प्रत्येक ठिकाणी एक-एक नस बाहेर पडत जाते. त्या प्रत्येक नसीचे एक विशिष्ठ कार्य असते. काही नसा हाताला, काही छातीला, काही पोटाला, काही पायांना पुरवठा करतात आपल्या संडास-लघवीचा ताबा हे सर्व त्या नसांवर अवलंबून असते.

पाठीच्या कण्याचे कार्य

• पाठीचा कणा जवळजवळ कोणत्याही दिशेने वळू, वाकू शकतो आणि डोलू शकतो. तुमचा कशेरुक स्तंभ तुमच्या नाजूक रीढच्या हड्डीचे रक्षण करतो आणि शरीराच्या वरच्या भागाचे वजन राखण्यास मदत करतो.

• ओटीपोटाचे आणि पाठीचे स्नायू मणक्याचे नैसर्गिक वक्र आणि शरीराची ठेवण राखतात.

• पाठीचा कणा आणि पाठीच्या मज्जातंतूंचे संरक्षण करतो

• पाठीचा कणा वजन धारण करण्याचा मध्यवर्ती अक्ष बनवतो आणि डोक्याला आधार देतो तसेच पोटाचे वजन पायांवर हस्तांतरित करतो.

• स्पाइनल कॅनल, प्रत्येक कशेरुकाच्या शरीरातील मध्यवर्ती लुमेन, पाठीचा कणा असतो. पाठीच्या मज्जातंतू प्रत्येक कशेरुकाच्या स्तरावर मुख्य कॉर्डमधून सहानुभूतीपूर्ण ट्रंक आणि स्प्लॅन्कनिक नसा बनवतात.

मज्जारज्जूचे कार्य

• तुमच्या मेंदुकडून शरीराच्या अन्य अवयवांना येणारे सिग्नल तुमच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवतात.

• श्वासोच्छवासाचा वेग आणि हृदयाचे ठोके नियंत्रित करते.

• आतड्याचे कार्य नियंत्रित करतो.

• अनैच्छिक कार्ये निर्देशित करते.

• मूत्राशयाचे कार्य नियंत्रित करते.

• तुमच्या शरीराच्या इतर भागातून येणारे सिग्नल तुमच्या मेंदूला दबाव किंवा वेदना यासारख्या संवेदना रेकॉर्ड करण्यात आणि त्यावर प्रक्रिया करण्यात मदत करतात.

पाठीच्या कण्याचे आजार

• सामान्य कणा

• कुबडा

• अग्रकुब

मूत्र धारणा - सर्वांत सामान्य लक्षण. रुग्णाची मूत्राशय लघवीने भरते, परंतु रुग्णाला सामान्य संवेदना किंवा लघवी करण्याची इच्छा होत नाही.

मूत्र आणि/किंवा मल असंयम - सामान्यत एकापेक्षा जास्त मज्जातंतूंच्या मुळांची कमकुवतपणा किंवा पक्षाघात. अशक्तपणा खालच्या अंगावर परिणाम करू शकतो. पाठ आणि/किंवा पाय दुखणे (याला सायटिका असेही म्हणतात).

(लेखक मणका तज्ज्ञ आहेत.)