अंतराळाच्या अंतरंगी ---------लोगो
(२५ जानेवारी पान ६)

आपल्या वेधशाळा अन् त्यांचे संशोधन

गतसप्ताहात सादर झालेल्या अर्थसंकल्पातील तरतुदीमुळे खगोल विज्ञानाच्या क्षेत्रात जणू एक नवी पहाट उगवली. हा अर्थसंकल्प खगोलप्रेमींसाठी एक मोठा, आनंददायी धक्का ठरला आहे. देशातील चार प्रमुख टेलिस्कोप सुविधांची व्याप्ती वाढवण्यासाठी आणि त्यांचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी सरकारने कोट्यवधी रुपयांची तरतूद केली आहे. ही केवळ आकडेवारी नसून, विश्वाच्या अथांग पसाऱ्यात भारताचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिण्याची एक संधी आहे. रात्री आकाशात ताऱ्यांचे जे मनोहारी नृत्य चालते त्याला आपल्या दिव्यचक्षूंनी टिपणाऱ्या अनेक आधुनिक वेधशाळा भारतात आहेत. जणू या प्रकाशाच्या वेगाने धावणाऱ्या आकाशगंगांना गाठण्यासाठी अहोरात्र प्रयत्न करणाऱ्या एक प्रकारच्या वैज्ञानिक ‘खेळाडू’ आहेत. अर्थसंकल्पातील खगोल संशोधनासाठी भरीव तरतूद त्या अनुषंगाने भारतीय सध्याच्या व नवीन होऊ घातलेल्या वेधशाळांच्या संशोधनविषयक लेख...

rat7p29.jpg-
26O22683
- प्रा. बाबासाहेब सुतार

------
या बजेटने उजळलेल्या भारतीय वेधशाळांचा आणि त्यांच्या रंजक संशोधनाचा एक गोषवारा घेऊया. आपल्या या सफरीची पहिली पायरी म्हणजे हिमालयातील लडाखचे हनले खोरे. समुद्रसपाटीपासून ४,५०० मीटर उंचीवर वसलेली ‘हनले भारतीय खगोलीय वेधशाळा’ (इंडियन अॅस्ट्रोनॉमिकल ऑब्जर्वेटरी, आयएओ) जणू हिमालयाचा तिसरा नेत्र आहे. २००१ मध्ये सुरू झालेली ही वेधशाळा जगातील सर्वाधिक उंचीवरील वेधशाळांपैकी एक आहे. येथे बसवलेल्या ‘हिमालयन चंद्र टेलिस्कोप’ने (२ मीटर व्यास) गॅमा-किरण आणि इन्फ्रारेड प्रकाशाच्या मदतीने कृष्णविवरे (ब्लॅक होल्स) आणि ताऱ्यांच्या जन्माची रहस्ये उलगडली आहेत. अर्थसंकल्पातील नवीन निधीमुळे या टेलिस्कोपला आता ‘अपग्रेड’ करण्यात येणार आहे, ज्यामुळे अंतराळातील अधिक सखोल आणि स्पष्ट चित्रे आपल्याला मिळतील. अत्यंत कमी प्रकाश प्रदूषण आणि ‘बोर्टल-१’ श्रेणीचे आकाश असल्यामुळे, हे भारताचे पहिले गडद अवकाश संरक्षण क्षेत्र म्हणून घोषित केले आहे. खगोलशास्त्र, खगोल-छायाचित्रण (अॅस्ट्रोफोटोग्राफी) आणि ‘भारतीय खगोलीय वेधशाळे’तील (IAO) संशोधनाला मोठी चालना देणारे हे संशोधन केंद्र आहे. हनलेची हवा इतकी कोरडी आणि आकाश इतके प्रदूषणमुक्त आहे की, वर्षातील २५०हून अधिक दिवस शास्त्रज्ञ येथे वेध घेऊ शकतात. येथील विलोभनीय आकाश पाहून वैज्ञानिक भारावून म्हणतात, इथे आकाश इतके शुद्ध आहे की, तारे चक्क हातात धरता येतील असे वाटते! मनोहारी आकाशगंगा पाहण्यासाठी देशभरातील पर्यटक येथे गर्दी करतात.
ताऱ्यांच्या या खेळाचा मागोवा घेत आपण जेव्हा उत्तराखंडकडे सरकतो तेव्हा नैनितालजवळील देवस्थळ येथील ‘आर्यभट्ट संशोधन संस्था’ (एरिज) आपले लक्ष वेधून घेते. येथे ३.६ मीटर व्यासाची भारतातील सर्वात मोठी ऑप्टिकल सर्वेक्षण दुर्बिण आहे. या दुर्बिणीने आकाशगंगांचे अवाढव्य सर्वेक्षण करून लाखो खगोलीय वस्तूंचे नकाशे तयार केले आहेत. विशेष म्हणजे, ‘एक्सोप्लॅनेट्स’ म्हणजे आपल्या सूर्यमालेबाहेरील ताऱ्यांभोवती फिरणारे ग्रह शोधण्यात या वेधशाळेचा मोठा वाटा आहे. २०२० पासून येथे झालेल्या संशोधनामुळे ‘दुसऱ्या पृथ्वी’चा शोध लागण्याची शक्यता बळावली आहे. आता मिळणाऱ्या नवीन निधीमुळे हे संशोधन अधिक प्रगत होऊन मानवाला विश्वात नवीन घरे शोधण्यास मदत होईल.
सूर्याच्या ‘डायरी’चे दिवसा निरीक्षण करण्याचे काम राजस्थानमधील उदयपूर सौर वेधशाळा करते. फतेहसागर तलावाच्या निळ्याशार पाण्यावर तरंगणारी ही वेधशाळा पाहणे हा एक सुखद अनुभव असतो. पाण्याची वाफ हवेतील उष्णता शोषून घेत असल्याने येथे सूर्याचे अतिशय स्थिर प्रतिबिंब मिळते. येथील सौर फ्लक्स मॉनिटरिंग यंत्रणा सौरवादळांची अचूक भविष्यवाणी करते. ही वादळे आपल्या उपग्रह यंत्रणेला आणि पृथ्वीवरील वीज ग्रीडला धोका निर्माण करू शकतात, त्यामुळे या वेधशाळेचे कार्य राष्ट्रीय सुरक्षेच्यादृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. सूर्यप्रेमी भारतीयांसाठी ही वेधशाळा म्हणजे सूर्याच्या हालचालींचा वेध घेणारा एक आधुनिक पहारेकरीच आहे.
खगोलशास्त्राच्या या प्रवासाची माहिती आपल्या महाराष्ट्रातील पुण्याजवळच्या जायंट मीटर वेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप- जीएमआरटी या वेधशाळेचा उल्लेख केल्याशिवाय पूर्ण होणार नाही. पुण्याजवळील नारायणगाव-खोडद येथे ३० महाकाय डिश अँटेना आहेत ज्या ताऱ्यांच्या विश्वातून येणाऱ्या रेडिओ लहरी ऐकतात. इंग्रजी वाय आकारात मांडणी केलेली ही जगातील सर्वात मोठी ‘लो-फ्रिक्वेन्सी’ रेडिओ टेलिस्कोप आहे. २०२३ मध्ये येथे शोधलेल्या अत्यंत दुर्मिळ रेडिओ सिग्नल्सने ब्रह्मांड उत्पत्तीच्या सुरुवातीच्या काळातील काही रहस्ये उलगडली आहेत. न्यूट्रॉन तारे आणि पल्सार्सचा अभ्यास करण्यासाठी हे केंद्र भारताचे नव्हे तर जगाचे आकर्षणाचे केंद्र बनले आहे.
या वेधशाळांसोबतच तमिळनाडूच्या कवलूरची वेणू बापू वेधशाळा प्रामुख्याने ताऱ्यांची उत्क्रांती, बाह्यग्रहांचा शोध आणि अतिनवतारा (सुपरनोवा) यांसारख्या अवकाशीय घटनांचे सखोल संशोधन करते. या वेधशाळेने शनी आणि युरेनसभोवतीची वलये तसेच गुरूच्या गॅनिमिड उपग्रहावरील वातावरणाचा शोध लावण्यात ऐ तिहासिक योगदान दिले आहे. माउंटअबूची इन्फ्रारेड वेधशाळादेखील ताऱ्यांची उत्क्रांती, सुपरनोव्हा, आकाशगगांची केंद्रे इत्यादी गुपितांचा शोध घेत आहे. आता अर्थसंकल्पात जाहीर झालेल्या ‘नॅशनल लार्ज सोलर टेलिस्कोप’ आणि ‘नॅशनल लार्ज ऑप्टिकल इन्फ्रारेड टेलिस्कोप’ सारख्या नव्या प्रकल्पांमुळे भारताचे खगोलशास्त्रातील स्थान अधिक बळकट होईल. ‘नॅशनल लार्ज सोलर टेलिस्कोप’द्वारे सूर्याच्या चुंबकीय क्षेत्राचा आणि सौरज्वालांचा अतिशय सूक्ष्म अभ्यास केला जाईल, ज्यामुळे पृथ्वीवरील हवामानावर होणाऱ्या परिणामांचे अचूक भाकीत वर्तवता येईल. ‘नॅशनल लार्ज ऑप्टिकल इन्फ्रारेड टेलिस्कोप’ हे अधोरक्त प्रकाशाच्या माध्यमातून विश्वाच्या उत्पत्तीचा, ताऱ्यांच्या उत्क्रांतीचा आणि परग्रहांचा अधिक सखोलपणे शोध घेईल. हे दोन्ही प्रकल्प प्रामुख्याने अतिनवतारा आणि सक्रिय दीर्घिका केंद्रांसारख्या अथांग अवकाशीय घटनांचे रहस्य उलगडण्याचे काम करतील. ‘आदित्य L-1’ च्या यशानंतर आता भारत खगोलशास्त्राच्या जागतिक पटलावर एक महासत्ता म्हणून उदयाला येत आहे.
आपल्यासारख्या सर्वसामान्यांसाठी हे केवळ आकाशातील तारे नसून, ब्रह्मांडातील आपली खरी ओळख आहे. भारताने चंद्रयानापूर्वीच या वेधशाळांच्या माध्यमातून अवकाश जोखले होते. आता अर्थसंकल्पाच्या आर्थिक बळामुळे हे संशोधन अधिक वेगवान होईल. भारतीय ज्ञानपरंपरा विकसित करण्यासाठी व संवर्धन करण्यासाठी कटिबद्ध असलेल्या आपल्या सरकारने आधुनिक विज्ञानालादेखील तेवढेच महत्त्व दिलेले आहे हे निश्चितच स्वागतार्ह आहे. भविष्यात एखाद्या रात्री जेव्हा तुम्ही आकाशाकडे पाहाल तेव्हा त्या लुकलुकणाऱ्या ताऱ्यांच्या मागे एखाद्या भारतीय वैज्ञानिकाने शोधलेले विश्वाचे गूढ दडलेले असेल, हे नक्की!

(लेखक खगोलविज्ञानाचे प्रसारक आहेत.)