rat15p1.jpg-
24627
डॉ. स्नेहल तोडकर - अंधारे

राखूया मनाचे आरोग्य... लोगो

इंट्रो

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे एक शक्तिशाली साधन आहे. आपण त्याचा वापर ‘मालक’ म्हणून नव्हे तर ‘मदतनीस’ म्हणून केला पाहिजे. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना एआयचा जबाबदार वापर कसा करावा, हे शिकवणे ही काळाची गरज आहे. तंत्रज्ञानाची जोड आणि मानवी बुद्धीचा वापर यांचा योग्य समन्वय साधला, तरच हे तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने ''वरदान'' ठरेल. शेवटी, एआय माहिती देऊ शकते, पण ज्ञान आणि संस्कार देण्यासाठी शिक्षकांची जागा दुसरे कोणीही घेऊ शकत नाही.
- डॉ. स्नेहल तोडकर-अंधारे, रत्नागिरी
(MBBS, DPM, MIPS)

-------

अभ्यासात ‘एआय’चा शिरकाव: संधी की संकट ?

इंटरनेट आणि स्मार्टफोननंतर आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence - AI) हे तंत्रज्ञान मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग बनत आहे. शिक्षण क्षेत्रही याला अपवाद नाही. चॅटजीपीटी, जेमिनी यांसारख्या साधनांमुळे विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासाची पद्धत पूर्णपणे बदलली आहे. एआयचा अभ्यासातील वापर हा केवळ तांत्रिक बदल नसून तो एक बौद्धिक बदल आहे.
सकारात्मक बाजूने पाहिल्यास, एआय एखाद्या ‘वैयक्तिक शिक्षकाप्रमाणे’ कठीण विषयांचे सुलभीकरण करते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांचा संशोधनाचा वेळ वाचतो आणि त्यांना जागतिक दर्जाची माहिती मिळते. मात्र, कोणत्याही नाण्याला दोन बाजू असतात. एआयवरील अतिअवलंबित्व विद्यार्थ्यांच्या स्वतंत्र विचारशक्तीला मारक ठरू शकते. मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून, यामुळे मेंदूची कल्पकता कमी होऊन ‘डिजिटल आळस’ वाढण्याची भीती आहे.
तसेच, एआयने दिलेली माहिती तपासून पाहण्याची जबाबदारी विद्यार्थ्यांचीच असते; अन्यथा चुकीच्या माहितीमुळे ज्ञानाचे नुकसान होऊ शकते. थोडक्यात, एआय हे अभ्यासासाठी एक ‘उत्तम होकायंत्र’ ठरू शकते, पण प्रवासातील कष्ट आणि दिशा ठरवण्याचे काम विद्यार्थ्याने स्वतःच्या बुद्धीनेच करणे अपेक्षित आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर ‘साधन’ म्हणून केल्यास प्रगती होईल, पण ‘पर्याय’ म्हणून केल्यास ती वैचारिक अधोगती ठरेल. ‘‘एआयचा वापर अभ्यासाची गती वाढवण्यासाठी नक्कीच करा, पण बुद्धीला सुट्टी देण्यासाठी नाही!’’

एआयच्या वापराचे फायदे :

* वैयक्तिकृत शिक्षण (Personalized Learning): एआय आधारित अ‍ॅप्स विद्यार्थ्यांच्या कमकुवत बाजू ओळखून त्यांना हवे तसे मार्गदर्शन करू शकतात.
* एआयच्या मदतीने कोणत्याही शंकेचे निरसन लगेच मिळते.
* जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यातील माहिती एका क्लिकवर उपलब्ध होते, ज्यामुळे श्रम आणि वेळ दोन्ही वाचतात.

एआयमुळे होणारे संभाव्य नुकसान :

१. सर्जनशीलता आणि विचारशक्तीचा ऱ्हास : विद्यार्थी जर प्रत्येक असाइनमेंट किंवा निबंधासाठी एआयवर अवलंबून राहिले, तर त्यांची स्वतःची विचार करण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. रेडीमेड उत्तरे मिळाल्यामुळे ‘क्रिटिकल थिंकिंग’ (चिकित्सक विचार) करण्याची सवय मोडू शकते.

२. झटपट समाधानाची सवय : एआय क्षणात उत्तरे देते. मानसशास्त्रानुसार, यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये संयमाचा अभाव निर्माण होऊ शकतो. अभ्यासातील कठीण टप्प्यांवर मेहनत घेण्याऐवजी त्यांना ‘शॉर्टकट’ची सवय लागते. जेव्हा आयुष्यात एखादी गुंतागुंतीची समस्या येईल, जिचे उत्तर एआयकडे नसेल, तेव्हा असे विद्यार्थी लवकर हतबल किंवा तणावग्रस्त होऊ शकतात.

३. शैक्षणिक अप्रामाणिकपणा : एआयचा वापर करून कॉपी करणे सोपे झाले आहे. स्वतःचा मेंदू न चालवता केवळ तंत्रज्ञानाच्या जोरावर गुण मिळवणे हे विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी घातक ठरू शकते.

४. ‘कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग’चा धोका : जेव्हा आपण आपली बौद्धिक कामे (उदा. लक्षात ठेवणे किंवा समस्या सोडवणे) पूर्णपणे तंत्रज्ञानावर सोपवतो, तेव्हा त्याला ‘कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग’ म्हणतात. एआयमुळे विद्यार्थ्यांना उत्तरे शोधण्यासाठी कष्ट करावे लागत नाहीत, परिणामी त्यांच्या मेंदूतील ‘न्यूरल पाथवेज’ कमकुवत होऊ शकतात. याचा दीर्घकालीन स्मरणशक्तीवर परिणाम होऊ शकतो.

५. सामाजिक संवादाचा अभाव : शिक्षण हे केवळ पुस्तकी ज्ञान नसून ते मानवी मूल्ये आणि संवाद शिकवते. एआयच्या अतिवापरामुळे विद्यार्थी आणि शिक्षक यांच्यातील जिवंत संवाद कमी होऊन विद्यार्थी एकाकी पडण्याची शक्यता आहे.

मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहता, एआयचा वापर हा ‘विचार करण्यासाठी प्रवृत्त करणारे साधन’ म्हणून व्हायला हवा, ‘विचारांना पर्याय’ म्हणून नव्हे. पालकांनी आणि शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा विचार करून त्यांना तंत्रज्ञानाचा समतोल वापर शिकवणे गरजेचे आहे. ‘‘एआय हे वाफेच्या इंजिनासारखे आहे, जे तुम्हाला वेगाने पुढे नेऊ शकते; पण त्या इंजिनाचा चालक (ड्रायव्हर) मात्र विद्यार्थ्याने स्वतःच राहायला हवे, तरच शिक्षणाचे उद्दिष्ट साध्य होईल.’’

(लेखक सुवर्णपदकप्राप्त मानसोपचारतज्ञ, व्यसनमुक्तीतज्ञ व समुपदेशक आहेत)