(वर्धापन लेख ः ६)

- ratvardha२२.jpg, ratvardha२३.jpg-
26O41763, 26O41764
माशांच्या आकाराची कातळशिल्प
----
कातळशिल्प-सागर सहसंबंध गहन अन् बहुआयामी

कातळशिल्पांमधील माशांचे चित्रण हे केवळ प्राचीन कलेचा भाग नसून, ते आपल्या पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक वारशाचे अमूल्य दालन आहे. कोकणातील कातळशिल्प आणि सागर यांचा सहसंबंध हा अत्यंत गहन आणि बहुआयामी आहे. शार्क, वाघळी, व्हेल, सनफिशसारख्या विविध माशांचे हुबेहूब चित्रण, माशांचे द्विगुल स्वरूप आणि सांकेतिक रचना या सर्व बाबी त्या काळातील मानवाच्या सागराशी असलेल्या नात्याची साक्ष देतात. ही शिल्पे आपल्याला केवळ भूतकाळाची ओळख करून देत नाहीत, तर भविष्यातील पर्यावरणीय जाणिवांसाठीही मार्गदर्शक ठरतात.
- सुधीर रिसबूड, रत्नागिरी
---
सह्याद्रीच्या कुशीतून पायऱ्या पायऱ्यांच्या रचनेसारखी अलगद उतरत येणारी भूमी आणि समोर पसरलेला अरबी समुद्र. अथांग आणि उत्तुंग अशा या दोन टोकांमध्ये प्रागैतिहासिक मानवाने घडवलेला एक अद्भुत संवाद दडलेला आहे. या संवादाला शब्द नाहीत; पण त्याला आकार आहे. कातळांवर कोरलेल्या रेषांचा, वळणांचा आणि त्याचा जीवनाच्या स्पंदनांचा. कोकणातील कातळशिल्पे ही केवळ प्राचीन कलाकृती नसून, तत्कालीन मानवाने निसर्गाशी साधलेल्या संवादाची, त्याच्याशी जुळलेल्या आत्मियतेची आणि त्याच्या रहस्यांना समजून घेण्याच्या प्रयत्नांची साक्ष आहेत. काही ठिकाणी एखादा मासा एकाकी दिसतो एकांडा. काही शिल्पांमध्ये माशांचे समूह दिसतात. एकत्र पोहणारे, एकाच दिशेने जाणारे, लयबद्ध हालचाली करणारे हे मासे सागरातील जीवनाची गती आणि एकात्मता दाखवतात.
माशांचे द्विगुल चित्रण मात्र अधिकच काव्यमय वाटते. दोन मासे एकमेकांच्या समोर, कधी समांतर, कधी एकमेकांत गुंतलेले. या द्विगुलात केवळ जोड नाही तर एक नाते आहे. सृष्टीच्या सातत्याचे, प्रजननाचे आणि जीवनाच्या अखंड प्रवाहाचे. या जोड्यांमध्ये प्रेम आहे का? कदाचित; पण त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे त्यात ‘पूर्णत्व’ आहे. एकाकीपणातून समूहाकडे आणि समूहातून जोडीतल्या अर्थाकडे जाणारा हा प्रवास कातळशिल्पांमधून स्पष्ट दिसतो. याशिवाय काही ठिकाणी माशांचे सांकेतिक चित्रण दिसते. या आकृत्या सरळ ओळखू येत नाहीत. त्या वर्तुळांत, रेषांत, जाळ्यासारख्या गुंतागुंतीच्या नमुन्यांत प्रकटतात. या सांकेतिक रचनांमध्ये एक वेगळीच भाषा आहे. ती भाषा शब्दांची नाही, तर अनुभूतीची आहे. कदाचित या आकृत्या सागराच्या लहरींचे, त्याच्या चक्रांचे किंवा जीवनाच्या गूढ तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक असाव्यात. या रचनांकडे पाहताना असे वाटते की, प्राचीन मानव केवळ बाह्यजगाचे चित्रण करत नव्हता, तर तो सागराच्या अंतरंगाशी संवाद साधत होता.
शार्कचे चित्रण पाहिले की, एक प्रकारची भीती आणि आदर यांचे मिश्रण जाणवते. त्याची धारदार रचना, त्याची आक्रमकता हे सगळे सागराच्या शक्तीचे प्रतीक आहे. वाघळीच्या शरीरावरील पट्टे जणू सागराच्या लाटांसारखे भासतात नित्य बदलणारे; पण एक लय राखणारे. व्हेलची आकृती मात्र सगळ्यांवर मात करते ती विशाल आहे; पण त्याचवेळी शांतही आहे. तिच्यात सागराची गूढता आणि गहनता सामावलेली आहे. सनफिशचे विचित्र, जवळजवळ अमूर्त वाटणारे रूप मात्र सागराच्या अनपेक्षिततेची जाणीव करून देते. या सगळ्या आकृत्या पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट होते. कोकणातील प्राचीन मानव सागराशी केवळ व्यवहार करत नव्हता, तर तो त्याच्याशी नाते जोडत होता. त्याने सागराला समजून घेण्याचा, त्याच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न केला. कातळशिल्पे ही त्या संवादाची साक्ष आहेत. दगडावर कोरलेली; पण मनात जिवंत राहणारी.
या शिल्पांची स्थाननिवडही तितकीच अर्थपूर्ण आहे. समुद्रकिनाऱ्याजवळ, भरती-ओहोटीच्या स्पर्शात, लाटांच्या सततच्या सान्निध्यात ही शिल्पे कोरली गेली आहेत. जणू सागर आणि कातळ यांच्यात सतत एक संवाद चालू आहे. लाटा येतात, स्पर्श करून जातात आणि पुन्हा परततात. त्या स्पर्शात एक प्रकारची पूजा आहे, एक प्रकारची आठवण आहे. कोकणातील कातळशिल्पे म्हणजे सागराच्या स्मृती आहेत. दगडात बंदिस्त झालेल्या; पण काळाच्या ओघातही न पुसणाऱ्या. या शिल्पांकडे पाहताना शेवटी एकच जाणवते, सागर बाहेर नाही तो आपल्या आतही आहे आणि कदाचित म्हणूनच त्या प्राचीन कलाकाराने दगडावर मासे कोरताना प्रत्यक्षात स्वतःच्याच मनाचा आरसा घडवला होता.
काही कातळशिल्पांमध्ये माशांचे समूह चित्रण आढळते. या समूहांमध्ये अनेक माशांची एकत्रित मांडणी केलेली असते, जी समुद्रातील माशांच्या थव्यांचे (schools of fish) प्रतिनिधित्व करत असावी. अशा प्रकारच्या चित्रणातून समुद्रातील जीवनाची गतिशीलता, माशांची स्थलांतर प्रक्रिया आणि मासेमारीशी संबंधित निरीक्षणे यांचा प्रत्यय येतो. समूहचित्रण हे केवळ दृश्यात्मक नसून ते त्या काळातील आर्थिक जीवनाशीही निगडित आहे कारण, माशांचे थवे हे मासेमारीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असतात.
माशांचे द्विगुल (जोडीने) चित्रण ही कातळशिल्पांची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब आहे. या द्विगुल आकृत्या अनेक अर्थांनी समजून घेता येतात. एक दृष्टिकोन असा की, या जोड्या प्रजनन, जीवनचक्र आणि सृष्टीच्या सातत्याचे प्रतीक असू शकतात. सागर हा जीवनाचा उगम मानला जात असल्यामुळे माशांची जोडी ही सर्जनशीलतेचे आणि समृद्धीचे प्रतीक म्हणून पाहिली गेली असावी. दुसऱ्या बाजूने, मासेमारीच्या दृष्टीनेही माशांच्या जोड्या किंवा लहान समूहांचे निरीक्षण महत्त्वाचे असल्यामुळे ते या शिल्पांमध्ये प्रतिबिंबित झालेले असू शकते. याशिवाय, काही ठिकाणी माशांचे सांकेतिक (symbolic) चित्रणदेखील आढळते.
व्हेलसारख्या प्रचंड सागरी सस्तन प्राण्यांचे चित्रण हे या कातळशिल्पांचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. इतक्या मोठ्या जिवाचे अचूक चित्रण करणे म्हणजे त्या काळातील मानवाला सागरातील विविध स्तरांवरील जीवसृष्टीची चांगली ओळख होती, हे स्पष्ट होते. वाघळीसारख्या पट्टेदार किंवा विशिष्ट नमुन्यांच्या माशांचे चित्रणदेखील त्या काळातील निरीक्षणशक्तीचे द्योतक आहे.
कातळशिल्पांची भौगोलिक स्थान निवडदेखील सागराशी असलेल्या सहसंबंधाला अधोरेखित करते. शिल्पकारांनी जाणीवपूर्वक सागराशी निगडित ठिकाणांची निवड केली होती. कदाचित या ठिकाणी सागराशी संबंधित विधी, प्रार्थना किंवा सामूहिक उपक्रम होत असावेत.
सागराचा उपयोग केवळ अन्न आणि उपजीविकेसाठीच केला नाही, तर त्याचे बारकाईने निरीक्षण करून त्याला आपल्या कलेत स्थान दिले. माशांचे विविध प्रकार, त्यांचे वर्तन, त्यांच्या हालचाली यांचे त्यांनी केलेले चित्रण हे त्या काळातील ‘नैसर्गिक दस्तवेजीकरण’ म्हणूनही पाहता येते. शिल्पांमधील माशांचे आणि सागरी जीवनाचे चित्रण हे केवळ इतिहासाचा भाग नसून ते आपल्या सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय ओळखीचा महत्त्वाचा घटक आहे. एकूणच, कोकणातील कातळशिल्प आणि सागर यांचा सहसंबंध अत्यंत गहन आणि बहुआयामी आहे. सहसंबंध अभ्यासकांसाठी अत्यंत रोचक विषय आहे.
कोकणातील रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये आजतागायत तीन हजारपेक्षा अधिक कातळशिल्पे आढळून आली आहेत. या कातळशिल्पे रचनांमध्ये मनुष्याकृती, प्राणी, पक्षी, सांकेतिक आकृत्या तसेच सागरी जीवसृष्टीचे विविध प्रकार दिसून येतात. या कातळशिल्पांची निर्मिती अंदाजे इ. स. पूर्व चोवीस हजार ते सहा हजारादरम्यानच्या काळात झाली असावी, असा अंदाज आमच्या चालू असलेल्या अभ्यासातून आणि हाती आलेल्या पुराव्यांवरून पुढे येत आहे. या कातळशिल्पांमधील माशांचे चित्रण हे केवळ कलात्मक नसून त्या काळातील जीवनपद्धती, आहार आणि श्रद्धा यांचेही प्रतिबिंब आहे. सागर हा कोकणातील जीवनाचा अविभाज्य घटक आहे. येथील लोकसंस्कृती, अर्थव्यवस्था आणि दैनंदिन जीवन हे समुद्राभोवतीच फिरत आले आहे. मासेमारी हा प्रमुख व्यवसाय असल्यामुळे विविध प्रकारच्या माशांची ओळख, त्यांच्या हालचाली, ऋतूनुसार त्यांची उपलब्धता या विषयी प्राचीन मानवाला सखोल ज्ञान होते. हेच ज्ञान कातळशिल्पांमध्ये प्रतिबिंबित झालेले दिसते.
एकूणच, कोकणातील कातळशिल्प आणि सागर यांचा सहसंबंध हा बहुआयामी आहे. माशांच्या विविध जाती-उपजातींचे अचूक चित्रण हे त्या काळातील लोकांच्या ज्ञानाची, निरीक्षणशक्तीची आणि सागराशी असलेल्या घट्ट नात्याची साक्ष देते. ही शिल्पे केवळ दगडावर कोरलेली आकृती नसून ती आपल्या प्राचीन संस्कृतीची जिवंत कहाणी आहेत.
----
चौकट
सागरी जीवनाचे शिल्पचित्रण
या शिल्पांमधील माशांचे चित्रण हे केवळ कलात्मक अभिव्यक्ती नसून ते त्या काळातील सागरी ज्ञान, निरीक्षणशक्ती आणि जीवनपद्धतीचे प्रतिबिंब आहे. या शिल्पांमध्ये काही ठिकाणी माशांचे एकांडे (एकटे) चित्रण दिसते. अशा प्रकारच्या चित्रणात एखाद्या विशिष्ट माशाची रचना, त्याचे आकारमान, पंख, शेपटी, शरीराची ठेवण यांचे सूक्ष्म निरीक्षण केलेले दिसते. शार्कसारख्या बलाढ्य माशांचे एकांडे चित्रण हे त्या प्रजातीचे महत्त्व, त्याची ओळख आणि कदाचित त्याबद्दलची भीती किंवा आदर व्यक्त करत असावे. त्याचप्रमाणे सनफिशसारख्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराच्या माशांचे स्वतंत्र चित्रण हे त्या काळातील लोकांच्या सागरी जैवविविधतेबद्दलच्या जाणिवेचे प्रतीक आहे.

(लेखक कातळचित्र शोधक अन् अभ्यासक आहेत.)