निसर्गभान - लोगो

60598

इंट्रो
कोकणात गणेशोत्सवाच्या काळात माटोळी (माटी) आणि मंडप सजवण्यासाठी सरवडीच्या फुलोऱ्याचा पारंपरिक वापर केला जातो. शुभ्र आणि हिरव्या रंगाची ही नैसर्गिक सजावट पवित्रता, मंगलता आणि निसर्गाशी असलेल्या आपल्या घट्ट नात्याचे सुंदर प्रतीक मानली जाते.
- धनंजय प्रभाकर मराठे
-----------
सरवडः कोकणातील निसर्गाचा शुभ्र साज

पावसाळ्यात कोकणातील जंगलांत, डोंगरउतारांवर आणि पायवाटांवर सहज नजरेत भरणारी ‘सरवड’ (Mussaenda frondosa) ही एक वैशिष्ट्यपूर्ण वनस्पती आहे. सरवडीची खरी फुले लहान, केशरी किंवा पिवळसर-केशरी रंगाची असतात. या लहान फुलांसोबत दिसणारी पांढरी पानांसारखी रचना ही प्रत्यक्षात फुले नसून, फुलांखाली असलेली रूपांतरित पाने असतात.
पांढरी दिसणारी ही रूपांतरित पाने वनस्पतीने परागीभवनासाठी विकसित केलेली एक नैसर्गिक युक्ती आहे. सरवडीची मूळ फुले लहान असल्याने ती दूरवरून सहज दिसत नाहीत; मात्र ही शुभ्र पानांसारखी रचना हिरव्यागार जंगलात लांबूनही सहज लक्ष वेधून घेते. त्यामुळे मधमाश्या, फुलपाखरे आणि इतर कीटक त्या दिशेने आकर्षित होतात, ज्यामुळे लहान केशरी फुलांचे परागीभवन सहज घडून येते. कोकणात गणेशोत्सवाच्या काळात माटी आणि मंडप सजवण्यासाठी सरवडीच्या या फुलोऱ्याचा पारंपरिक वापर केला जातो. शुभ्र आणि हिरव्या रंगाची ही नैसर्गिक सजावट पवित्रता, मंगलता आणि निसर्गाशी असलेल्या आपल्या नात्याचे सुंदर प्रतीक आहे. लोकपरंपरेत सरवडीला औषधी महत्त्वही आहे. पारंपरिक वैद्यकात तिची पाने, साल आणि मुळांचा उपयोग ताप, किरकोळ जखमा, त्वचेच्या तक्रारी आणि दाह (जळजळ) कमी करण्यासाठी केला जात असल्याचे उल्लेख आढळतात. मात्र कोणत्याही औषधी उपयोगासाठी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
पर्यावरणीय दृष्टीनेही सरवड अत्यंत महत्त्वाची आहे. तिची फुले कीटकांना आकर्षित करून परागीभवनाला चालना देतात, ज्यामुळे स्थानिक जैवविविधता समृद्ध राहण्यास मदत होते. निसर्ग, संस्कृती, परंपरा आणि जैवविविधता यांची सुंदर सांगड घालणारी सरवड ही कोकणाच्या नैसर्गिक वारशातील एक अनमोल देणगी आहे. तिचे जतन आणि संवर्धन करणे ही आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे.

(लेखक हे जैवविविधता व नैसर्गिक वारसा अभ्यासक आहेत)