( व्यवहार बँकेचे ) ---- ग्राहकाला पारदर्शकतेचा तर बँकेला कर्ज वसुलीचा अधिकार --- आजच्या काळात एकाच ग्राहकाने बँकेकडून वैयक्तिक कर्ज, गृहकर्ज, वाहनकर्ज किंवा अन्य कर्ज घेतलेले असू शकते. अशावेळी ग्राहकाची एक किंवा अधिक कर्जखाती थकीत झाल्यास बँकेला वसुलीसाठी कोणती कायदेशीर पावले उचलता येतात, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. एकाच ग्राहकाची अनेक कर्जखाती असणे म्हणजे प्रत्येक खाते स्वतंत्रपणे पाहिले जाईलच असे नाही. कर्जखात्यांमध्ये परस्पर संबंध, समान तारण, सामायिक कर्जदार किंवा हमीदार असल्यास बँकेला एकत्रित वसुलीचा विचार करता येऊ शकतो. मात्र, केवळ एक खाते थकीत आहे, म्हणून ग्राहकाची सर्व खाती आपोआप एनपीए ठरतात, असा सार्वत्रिक नियम नाही. संबंधित रिझर्व्ह बँकेचे निर्देश, कर्जाचा प्रकार, खाते-संबंध आणि लागू असलेल्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. ---- डीआरटीमार्फत वसुली बँक किंवा वित्तीय संस्थेची पात्र थकबाकी असल्यास कर्ज वसुली न्यायाधीकरणासमोर (डीआरटी) वसुली अर्ज दाखल केला जाऊ शकतो. बँक आपल्या दाव्यात संबंधित कर्जखाती, थकबाकी, व्याज, तारण आणि हमीदाराची जबाबदारी यांचा उल्लेख करू शकते. जर अनेक कर्जखाती एकाच ग्राहकाशी संबंधित असतील, तर कायदेशीरदृष्ट्या संबंधित दावे एकत्र मांडण्याचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक खात्याची थकबाकी, कर्जाची कागदपत्रे, मर्यादेचा कालावधी आणि वसुलीचा आधार स्पष्ट असणे आवश्यक आहे. ----- बँकेचे अधिकार आणि ग्राहकांचे संरक्षण बँकेला करारानुसार थकबाकी वसूल करण्याचा अधिकार आहे. योग्य प्रकरणात बँक तारणाची अंमलबजावणी, डीआरटी प्रक्रिया किंवा अन्य कायदेशीर उपायांचा अवलंब करू शकते. हमीदाराची जबाबदारीही लागू कायदा आणि हमी करारानुसार ठरते. दुसरीकडे, ग्राहकाला कर्जखात्याचा तपशील, थकबाकीचे गणित, व्याज आणि वसुलीची माहिती मागण्याचा अधिकार आहे. चुकीची रक्कम, चुकीचे खाते जोडणे किंवा कायदेशीर प्रक्रियेतील त्रुटी असल्यास ग्राहकाला योग्य मंचावर आक्षेप घेता येतो. कर्जाची परतफेड ही ग्राहकाची आर्थिक जबाबदारी आहे, तर कायदेशीर आणि पारदर्शक वसुली ही बँकेची जबाबदारी आहे. अनेक कर्जखाती असल्यास प्रत्येक खात्याचा संबंध, तारण आणि कायदेशीर आधार तपासणे महत्त्वाचे आहे. बँकेचे वसुलीचे अधिकार आणि ग्राहकांचे कायदेशीर संरक्षण या दोन्हींचा समतोल राखूनच न्याय्य वसुली प्रक्रिया पूर्ण होऊ शकते. - ॲड. अनुजा इंगळे ९८२२६३७५३७