(दीपोत्सव लेख) ----- ग्रीटिंग कार्डची जागा घेतली डिजिटल पोस्टरने ...... दिवाळी म्हटले की पूर्वी नातेवाईक, मित्रमंडळी आणि पै-पाहुण्यांना प्रत्यक्ष भेटून शुभेच्छा देण्याची परंपरा होती. त्यानंतर ग्रीटिंग कार्ड, शुभेच्छापत्रे आणि मोबाइलवरील एसएमएसच्या माध्यमातून दिवाळीच्या शुभेच्छा देण्याचा ट्रेंड आला. मात्र, आता डिजिटल युगात दिवाळीच्या शुभेच्छांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून अवघ्या काही सेकंदांत शेकडो लोकांपर्यंत शुभेच्छा पोचविण्याची नवी पद्धत रूढ झाली आहे. फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम, स्नॅप चॅटवरील पोस्ट आणि स्टेटसच्या माध्यमातून दिवाळीचा आनंद व्यक्त केला जात आहे. -विष्णू नाझरकर, जालना ...... पूर्वी दिवाळीच्या शुभेच्छांसाठी आकर्षक ग्रीटिंग कार्ड खरेदी करून त्यावर स्वतःच्या हस्ताक्षरात संदेश लिहिला जायचा. पोस्टाने किंवा प्रत्यक्ष भेटीतून ही शुभेच्छापत्रे पाठविली जात. त्यातील आपुलकी आणि भावनिक जिव्हाळा वेगळाच असायचा. कालांतराने मोबाइलचा वापर वाढला आणि एसएमएसद्वारे शुभेच्छा देण्यास सुरुवात झाली. आता मात्र फोटो, व्हिडिओ, आकर्षक ग्राफिक्स, रील्स आणि डिजिटल पोस्टरच्या माध्यमातून शुभेच्छा देण्याची पद्धत लोकप्रिय झाली आहे. विशेष म्हणजे, यंदा एआयचा वापर वाढला असून चॅट जीपीटी, जेमिनीसह विविध टूलकडून बनविण्यात आलेल्या वैयक्तिक नाव आणि फोटो असलेल्या दिवाळी शुभेच्छा पोस्टरचा ट्रेंड अधिक दिसून येत आहे. स्वतःचा फोटो, नाव, व्यवसाय किंवा पदाचा उल्लेख करून आकर्षक डिझाइनमध्ये शुभेच्छा संदेश तयार केले जात आहेत. काही जण लक्ष्मीपूजन, पणत्या, आकाशकंदील, रांगोळी आणि फटाक्यांच्या छायाचित्रांचा वापर करून स्वतःचे डिजिटल शुभेच्छापत्र तयार करीत आहेत. तर काही जण व्हिडिओ एडिटिंगच्या माध्यमातून दिवाळीच्या शुभेच्छांना वेगळे रूप देत आहेत. व्हॉट्सॲप स्टेटस हा तर शुभेच्छा देण्याचा सर्वाधिक लोकप्रिय पर्याय ठरत आहे. दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसानुसार वेगवेगळे स्टेटस ठेवले जात आहेत. धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, पाडवा आणि भाऊबीज अशा प्रत्येक सणासाठी स्वतंत्र संदेश आणि आकर्षक छायाचित्रे शेअर केली जात आहेत. यामध्ये पारंपरिक मराठी शुभेच्छांसोबत हिंदी आणि इंग्रजी संदेशांचाही मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे. सोशल मीडियामुळे शुभेच्छा देण्याची पद्धत सोपी, जलद आणि व्यापक झाली असली, तरी प्रत्यक्ष भेटीतील आपुलकीला पर्याय नाही. अनेकदा शेकडो शुभेच्छा संदेश येतात; मात्र त्यातील वैयक्तिक संवाद कमी होत असल्याचेही चित्र आहे. तरीही बदलत्या काळानुसार शुभेच्छांचे माध्यम बदलले असले, तरी त्यामागील भावना मात्र तीच आहे. तंत्रज्ञानाच्या या युगात दिवाळीचा आनंद आता केवळ घराघरांतच नव्हे, तर मोबाइलच्या स्क्रीनवरही उजळून निघत आहे. त्यामुळे यंदाची दिवाळी पणत्यांच्या प्रकाशासोबतच सोशल मीडियावरील शुभेच्छांच्या रंगांनीही उजळली आहे. यंदाच्या दिवाळीतील सर्वाधिक लक्षवेधी बदल म्हणजे एआय तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर. पूर्वी आकर्षक शुभेच्छा पोस्टर तयार करण्यासाठी ग्राफिक डिझायनर किंवा फोटो एडिटिंगची माहिती असणे आवश्यक होते. आता एआयच्या मदतीने काही क्षणांतच आकर्षक डिजिटल चित्रे, पोस्टर, व्हिडिओ आणि शुभेच्छा संदेश तयार करता येत आहेत. स्वतःच्या छायाचित्राला पारंपरिक वेशभूषा, दिवाळीची सजावट, राजेशाही पार्श्वभूमी किंवा रंगीबेरंगी रोषणाईचे स्वरूप देण्याचे प्रयोग केले जात आहेत. काहींनी स्वतःला दिवाळीच्या पारंपरिक वातावरणात दाखविणारी एआय छायाचित्रे तयार केली आहेत, तर काहींनी कुटुंबीयांचे एकत्रित छायाचित्र वेगळ्या कलात्मक स्वरूपात साकारले आहे. विशेष म्हणजे, एआयच्या माध्यमातून केवळ छायाचित्रेच नव्हे, तर आकर्षक मराठी शुभेच्छा संदेश, कविता, व्हिडिओ आणि ॲनिमेशन तयार करण्याचे प्रमाणही वाढले आहे. त्यामुळे तांत्रिक कौशल्य नसलेल्या सामान्य नागरिकांनाही स्वतःच्या कल्पना डिजिटल स्वरूपात मांडण्याची संधी मिळाली आहे. काही सेकंदांच्या व्हिडिओ रील्समधून दिवाळीचा संदेश देण्याचा नवा ट्रेंडही लोकप्रिय होत आहे. व्हॉट्सॲप स्टेटसवर दिवाळीच्या शुभेच्छा देण्याची पद्धत आता लोकप्रिय झाली आहे. सकाळपासून रात्रीपर्यंत विविध प्रकारचे स्टेटस पाहायला मिळतात. कुणी घरातील लक्ष्मीपूजनाचे छायाचित्र शेअर करतात, तर कुणी फराळ, रांगोळी, पणत्या आणि आकाशकंदिलाच्या सजावटीचे व्हिडिओ करतो. दरम्यान, इन्स्टाग्रामवर दिवाळी स्पेशल रील्स, आकर्षक गाणी, पारंपरिक वेशभूषेतील छायाचित्रे आणि कुटुंबासोबतचे क्षण शेअर केले जातात. फेसबुकवर मित्रपरिवार, नातेवाईक आणि विविध सामाजिक समूहांच्या माध्यमातून सामूहिक शुभेच्छा दिल्या जात आहेत. व्यावसायिक, व्यापारी, राजकीय पदाधिकारी, सामाजिक संस्था आणि विविध संघटनांनीही डिजिटल शुभेच्छांचा आधार घेतला आहे. स्वतःचा फोटो, संस्थेचे नाव, पद आणि आकर्षक दिवाळी संदेश असलेले बॅनर सोशल मीडियावर झळकू लागले आहेत. व्यवसायाच्या जाहिरातींबरोबरच दिवाळीच्या शुभेच्छा देण्याचा हा नवा मार्ग ठरत आहे. काही व्यावसायिकांनी ग्राहकांसाठी विशेष डिजिटल ग्रीटिंग्ज तयार केली आहेत. सोशल मीडियामुळे दूरवर असलेल्या मित्र परिवाराशी आणि नातेवाइकांशी संपर्क साधणे सहज शक्य झाले आहे. परदेशात किंवा दुसऱ्या शहरात राहणाऱ्या व्यक्तींनाही एका क्लिकवर शुभेच्छा देता येतात. वेळेची बचत, कमी खर्च आणि एकाच वेळी अनेकांपर्यंत पोचण्याची सुविधा यामुळे डिजिटल शुभेच्छांना पसंती मिळत आहे. मात्र, या बदलामुळे प्रत्यक्ष भेटीगाठी आणि संवाद काही प्रमाणात कमी होत आहेत. मोबाइलवर शुभेच्छांचा वर्षाव होत असला, तरी प्रत्यक्ष भेटून दिलेल्या शुभेच्छांमधील आपुलकी आणि जिव्हाळा वेगळाच असतो. डिजिटल माध्यमांचा वापर वाढला असला, तरी दिवाळीच्या सणातील माणुसकी, नातेसंबंध आणि आनंदाची भावना कायम राहणे महत्त्वाचे आहे. सोशल मीडियावर शुभेच्छा देताना केवळ आकर्षक छायाचित्र किंवा पोस्टरपेक्षा त्यामागील भावना अधिक महत्त्वाची आहे. एकूणच, दिवाळी साजरी करण्याच्या पारंपरिक पद्धतींना आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड मिळाली आहे. पूर्वी दिव्यांच्या प्रकाशातून शुभेच्छा व्यक्त होत होत्या, आता त्या डिजिटल स्क्रीनवरूनही व्यक्त होत आहेत. काळानुसार माध्यम बदलले, स्वरूप बदलले; मात्र एकमेकांच्या आयुष्यात आनंद, समाधान आणि समृद्धी यावी, ही शुभेच्छांमागची भावना आजही तितकीच कायम आहे.