मुका तबल्याची साथ कशी करणार, ही शंका विचारली आणि मुका बोलका झाला.

महात्मा गांधीजी व माजी पंतप्रधान लालबहाद्दूर शास्त्रीजी यांचा जन्म दिन हा "बंदी कल्याण दिन' म्हणून पाळला जातो. येरवडा मध्यवर्ती कारागृहात सांस्कृतिक कार्यक्रम प्रमुख तुरुंगाधिकारी म्हणून मी बंदीकडून विविध गुणदर्शनाचे कार्यक्रम आयोजित केले होते. कार्यक्रमाची पूर्वसूचना सर्व कारागृह विभागांकडे पाठविली होती. पेटी-तंबोरे आले. फक्त तबलजी आलेला नव्हता. बंदीचा कार्यक्रम प्रमुख नगरचा दीक्षित होता. त्याच्याकडे पाहिले. तो म्हणाला, 'साहेब, मी मुक्‍याला बोलावतो.'' मनात म्हटले, 'असेल कुणी मुकुंदा.'' दीक्षित म्हणाला, 'साहेब, हा पावशा नाना मुका आहे. पण, तबला छान वाजवतो.''

मी आर्श्‍चचकित झालो. त्याला जवळ बोलावले. मुका बहुतेकदा बहिराही असतो. हा न ऐकता साथ कशी करणार? मी खोदून खोदून विचारले, तेव्हा तो म्हणाला, 'साहेब, मी मुका नाही. पण, माझ्या हातून चुलत भावाचा खून झाला. त्याची सक्तमजुरी भोगत आहे. मी चुलत भावांवर फरशी उगारताना माझी आई आमची भांडणे सोडविण्यासाठी मध्ये आली आणि चुकून माझ्या फरशीचा एक जोरदार फटका आईच्या हातावर बसला. तिचा एक हात बिनकामी झाला. ही गोष्ट जिव्हारी लागली. प्रत्यक्ष जन्मदात्या आईला काय ही भयंकर शिक्षा. मी ठरवले, की ही शिक्षा भोगून सुटेपर्यंत मी कोणाशीही एकही शब्द बोलणार नाही. आणि माझा निश्‍चय मी आतापर्यंत कसोशीने पाळत आहे. पण, तुम्ही ते ओळखले.'' मी त्याला म्हणालो, 'तुझे मातृप्रेम अगाध आहे. पण, तू काहीच बोलला नाहीस, तर तुझे स्वरयंत्र बंद पडेल. तुला कधीच बोलता येणार नाही. जिथे कोपऱ्यात कोणी नसेल, अशा ठिकाणी तू मोठ्याने गाणे म्हण. तबल्याच्या तालांची मोठ्याने उजळणी कर.'' पुढे तसा सराव तो करू लागला. मला एवढेच माहीत होते, की गाता गळा-वाजते वाद्य बंद पडता नये.