ठाणे : प्राचीन आणि ऐतिहासिक स्थळे म्हणजे या ठाणे (Thane) शहराचे मानबिंदूच आहेत. त्यापैकीच एक वास्तू म्हणजे ठाणे जिल्हा मध्यवर्ती कारागृह. पोर्तुगीजांनी १७३० मध्ये हा किल्ला बांधायला सुरुवात (Start)केली. १७३७ च्या मार्च महिन्यात मराठी (Marathi) सैन्याने ठाणे (Thane) जिंकून किल्ल्याचे अपुरे राहिलेले काम पूर्ण केले. ठाणे खाडीच्या किनाऱ्यावर पाच भक्कम बुरुजांचा हा किल्ला १७७४ मध्ये ब्रिटिशांच्या (British) ताब्यात गेला.

१८१६ मध्ये पेशवाईचे कारभारी त्र्यंबकजी डेंगळे यांना याच किल्ल्यात बंदिवान ठेवण्यात आले. ते बहुधा या किल्ल्यातील पहिले कैदी म्हणता येतील. पुढे मात्र ब्रिटिशांनी या किल्ल्यातील अंतर्गत रचना बदलून सन १८३३ मध्ये याचे रूपांतर पूर्णपणे कारागृहात केले. हे कारागृह शेकडो स्वातंत्र्यसेनानींचे बंदीगृह ठरले. ठाणे कारागृहातील वास्तू, येथील भक्कम तटबंदी, बुरुज, वधस्तंभ स्वांतत्र्य

चळवळीतील त्या महान क्रांतिकारी, सेनानींच्या बलिदानाची साक्ष देत आहेत. राघोजी भिंगरेंपासून ते अनंत कान्हेरे, अण्णा कर्वे, विनायक देशपांडे या क्रांतिकारांना ठाण्याच्या तुरुंगात इंग्रजांनी फाशी दिली. बाळासाहेब खेर, एस. एम. जोशी, केशव गोरे, माधव लिमये, द. म. सुतार, नाथा ताम्हाणे यांनी या तुरुंगात कारावास भोगला.