मॉन्सूनमध्ये दडलेला उष्णतेचा धोका
एक अब्ज भारतीयांना ‘ओलसर उष्णतेचा’ विळखा
सकाळ वृत्तसेवा
मुंबई, ता. १२ : भारतात मॉन्सून म्हणजे केवळ पावसाचा हंगाम नसून, त्यात आरोग्यासाठी अत्यंत घातक अशा ‘ओलसर उष्णतेच्या लाटा’ (मॉईस्ट हीटवेव्ह) दडलेल्या असतात, असा खुलासा एका ताज्या संशोधनातून झाला आहे. ‘क्लायमेट डायनॅमिक्स’ या जर्नलमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या अभ्यासानुसार, उत्तर भारतात अशा लाटांची शक्यता एका विशिष्ट हवामान नमुन्यामुळे १२५ टक्क्यांनी वाढते. विशेष म्हणजे, या जीवघेण्या संकटाचा अंदाज आता चार आठवडे आधीच लावता येणे शक्य असल्याचे शास्त्रज्ञांनी म्हटले आहे.

युनिव्हर्सिटी ऑफ रीडिंग येथील डॉ. अक्षय देओरस यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या संशोधनात ‘वेट-बल्ब’ तापमानाचा वापर करण्यात आला आहे. केवळ हवेतील तापमान मोजण्यापेक्षा, यात उष्णता आणि आर्द्रता या दोन्ही घटकांचा विचार केला जातो. कोरड्या उष्णतेपेक्षा ही ओलसर उष्णता अधिक घातक असते, कारण हवेत जास्त आर्द्रता असल्याने शरीरातील घामाचे बाष्पीभवन होत नाही. परिणामी, शरीराचे अंतर्गत तापमान वाढून काही तासांतच उष्माघात किंवा हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो.

८४ वर्षांच्या (१९४० ते २०२३) आकडेवारीचा अभ्यास केल्यावर संशोधकांना असे आढळले की,​ उत्तर भारतात मॉन्सूनच्या सक्रिय टप्प्यात इंडो-गंगेटिक मैदानी प्रदेशातील कोट्यवधी लोकांना आर्द्रतेमुळे सर्वाधिक धोका निर्माण होतो. ​दक्षिण आणि पूर्व भारतात जेव्हा मॉन्सूनमध्ये खंड पडतो, तेव्हा हा धोका दक्षिण भारत आणि पूर्व किनारपट्टीकडे सरकतो. ढगांच्या अभावामुळे आर्द्र वातावरणात उष्णता अधिक साचते.
या संशोधनामुळे आरोग्य यंत्रणेला मोठी मदत मिळणार आहे. चार आठवडे आधी इशारा मिळाल्यास प्रशासनाला थंडावा केंद्रे सुरू करणे, शाळांच्या वेळा बदलणे आणि वीज पुरवठ्याचे नियोजन करणे सोपे होईल. विशेषतः शेतमजूर, बांधकाम कामगार आणि झोपडपट्टीत राहणाऱ्या लोकांसाठी हा इशारा जीवनदान ठरू शकतो.

तयारीसाठी मोठी संधी
​या अभ्यासात युनिव्हर्सिटी ऑफ लीड्स, यूके मेट ऑफिस आणि पुण्यातील ‘आयआयटीएम’ मधील संशोधकांचाही सहभाग होता. ‘‘भारतात कोरड्या उष्णतेबद्दल जागरूकता आहे, पण ओलसर उष्णता छुप्या शत्रूप्रमाणे वार करते. आता वेळेपूर्वी अंदाज शक्य असल्याने तयारीसाठी मोठी संधी आहे,’’ असे डॉ. देओरस यांनी स्पष्ट केले.
........