काजू लागवडीने फुलविले ग्रामीण अर्थकारण
जव्हारचे ‘काजू’ अर्थकारण
पडीक जमिनीवर फुलले फुलवली बाग; एक हजार हेक्टरवर लागवड
संदिप साळवे ः सकाळ वृत्तसेवा
जव्हार, ता. १७ ः डोंगररांगामध्ये वसलेला जव्हार तालुक्यात शिक्षणाच्या अपुऱ्या सोयी आणि रोजगाराची वाणवा अशा परिस्थितीत येथील आदिवासी शेतकऱ्यांनी काजू लागवडीच्या माध्यमातून उत्पनाचा नवा मार्ग शोधला आहे. सध्या सुमारे सुमारे एक हजार हेक्टर क्षेत्रावर काजूच्या बागा फुलविल्या आहेत. बायफसारख्या संस्थेच्या मार्गदर्शनाने सुरू झालेला हा प्रवास आज जव्हारची नवी ओळख बनली आहे.
जव्हार तालुक्यात बायफसारख्या संस्थेने शेतकऱ्यांना केवळ पारंपारिक पीक न घेता फळबाग लागवड कशी फायदेशीर आहे, याबाबत उल्लेखनीय प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण देऊन काजू, आंबे सारखी कलमे देण्यात आली. ती झाडे वाढविण्याकरीता प्रत्येक शेतकऱ्याला प्रोत्साहन अनुदान देखील देण्यात आले. या भागातील अनेक आदिवासी शेतकऱ्यांनी मागील काही वर्षांत उताराच्या, माळरानाच्या आणि पडीक जमिनींवर वेंगुर्ला चार या कलमाची लागवड केली. कमी पाण्यात, नैसर्गिक परिस्थितीत तग धरू शकणाऱ्या या पिकामुळे शेतीचा खर्च कमी झाला आणि उत्पन्नाची हमी वाढली. आज अनेक गावांमध्ये काजू म्हणजे केवळ पीक न राहता ‘सोन्यासारखे झाड’ ठरत आहे.

महिला बचत गटांना उत्पन्नाचा स्रोत
काजू तोडणे, सोलणे, वाळवणे, साठवण आणि विक्री या प्रक्रियेमुळे स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मिती झाली आहे. विशेषतः महिला बचत गटांनी काजू प्रक्रिया उद्योगात पुढाकार घेतल्याने त्यांना नियमित उत्पन्नाचा स्रोत मिळत आहे. काही ठिकाणी थेट ग्राहकांपर्यंत काजू पोहोचवण्याचे प्रयोगही यशस्वी ठरत आहेत.

सुधारित लागवड पद्धती
महत्त्वाचे म्हणजे, कृषी विभाग, स्वयंसेवी संस्था आणि स्थानिक युवकांच्या मार्गदर्शनामुळे शेतकरी आता सुधारित लागवड पद्धती, रोपांची निगा, कीड व्यवस्थापन आणि बाजारभाव याबाबत अधिक जागरूक झाले आहेत. त्यामुळे उत्पादनाचा दर्जा आणि दर दोन्ही वाढताना दिसत आहेत.

जव्हार तालुक्यात गेल्या वीस ते पंचवीस वर्षांपासून काजू कलमे तयार करणे, जोपासना करणे व काजू बी तथा काजूगर बाजारात नेऊन विक्री करणे अशा प्रकारचे नियोजन येथील आदिवासी शेतकरी करू लागल्याने स्थानिक पातळीवर रोजगार उपलब्ध होऊ लागला आहे. त्यामुळे स्थलांतर थांबले असून कुपोषणही कमी होऊ लागले असल्याचे अनेक ठिकाणी जाणवते.
- गणपत गावंढा, कृषीरत्न पुरस्कार प्राप्त शेतकरी