रोबोटिक मॉडेलद्वारे सूक्ष्मजीवांच्या हालचालींचा वेध
आयआयटी मुंबई, आयआयटी मंडीचे संयुक्त संशोधन
सकाळ वृत्तसेवा
मुंबई, ता. २१ : द्रव माध्यमातील सूक्ष्मजीव हालचाली कशा करतात, त्यामागील भौतिक तत्त्वे कोणती आहेत आणि त्या हालचाली कृत्रिमरीत्या निर्माण करता येतील का, याबाबत आयआयटी मुंबई आणि आयआयटी मंडी येथील संशोधकांनी महत्त्वपूर्ण संशोधन केले आहे. संशोधकांनी यातून सूक्ष्मजीवांच्या ‘रन-अँड-टंबल’ या वैशिष्ट्यपूर्ण गतीचे हुबेहूब अनुकरण करणारे आणि स्वयंस्फूर्तीने हालचाल करणारे पहिले रोबोटिक मॉडेल विकसित केले आहे.
रोबोटिक प्रणालीमध्ये कोणतीही जलगतिक (हायड्रोडायनॅमिक) परस्परक्रिया नसतानाही सूक्ष्मजीवांप्रमाणेच ‘रन’ आणि ‘टंबल’ अशा अवस्था नैसर्गिकरीत्या निर्माण होतात. त्यातूनच लाखो वर्षांच्या उत्क्रांतीत सजीवांनी विकसित केलेल्या अशा कार्यक्षम हालचालींचे अनुकरण करण्याला ‘बायोमिक्री’ किंवा जैव अनुकरण म्हणतात. या तत्त्वाचा वापर करीत संशोधकांनी रोबोटिक प्रणाली विकसित केली असल्याचे सांगण्यात आले.
----
रन अँड टंबल म्हणजे काय?
जीवाणू, शैवाल यांसारखे अनेक सूक्ष्मजीव एका जागेवरून दुसऱ्या जागी जाण्यासाठी ‘रन-अँड-टंबल’ ही हालचाल वापरतात. या प्रक्रियेत सूक्ष्मजीव काही काळ सरळ रेषेत पोहत राहतो. या अवस्थेला ‘रन’ असे म्हटले जाते. त्यानंतर अचानक हालचाल विस्कळित होऊन जीवाची दिशा झपाट्याने बदलते. ही अवस्था म्हणजे ‘टंबल.’ अशा प्रकारे सतत धावणे आणि दिशाबदल करीत हे सूक्ष्मजीव अन्न, प्रकाश किंवा अनुकूल परिस्थितीच्या दिशेने पुढे सरकत राहतात.
----
उपयोग काय?
रोबोटिक प्रणालीमुळे स्वयंप्रेरित सूक्ष्मयंत्रे (मायक्रो मशिन्स) विकसित करण्याच्या दिशेने नवे दालन खुले झाले आहे. भविष्यात आरोग्य क्षेत्रात औषध पोहोचवणारी सूक्ष्मयंत्रे, कृत्रिम जैव प्रणाली आणि ॲक्टिव्ह मॅटरवरील संशोधनासाठी हे निष्कर्ष अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहेत. सूक्ष्मजीवांच्या हालचालींमागील मूलभूत भौतिकशास्त्र समजून घेण्याच्या दृष्टीने हे संशोधन मैलाचा दगड ठरते, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
----