राष्ट्रहिताच्या नजरेतून : शेखर गुप्ता

------
आत्मपरीक्षणातून उभारीकडे

बदलत्या जागतिक राजकारणात भारताची भूमिका नेमकी काय आहे, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे. पाकिस्तान, अमेरिका आणि इराण यांच्यात सुरू असलेल्या हालचालींकडे पाहताना आपल्यालाही स्वतःकडे पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. केवळ इतरांवर भाष्य करण्यापेक्षा, आपली ताकद आणि कमतरता समजून घेणं अधिक आवश्यक आहे. हेच आत्मपरीक्षण पुढील वाटचालीसाठी दिशा देऊ शकतं.
----------

‘पाकिस्तान से आज़ादी’ या मुद्द्यावर बोलून अवघे दोन महिने झाले असताना मी पुन्हा त्याच देशावर लिहायला बसलो आहे, तर त्यामागे कारण सांगणं आवश्यक आहे. फक्त दोन महिन्यांत पुन्हा पाकिस्तानबद्दल लिहिण्याची वेळ आली आहे, त्यामागे दोन कारणं आहेत. पहिलं कारण म्हणजे, हा विषय फक्त पाकिस्तानपुरता मर्यादित नाही. लवकरच आपण भारताच्या राष्ट्रीय हिताच्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांकडे वळणार आहोत. यात थोडं आत्मपरीक्षण असेल; पण ते उपयोगी ठरेल. स्वतःलाच जरा झापड घालण्यासारखंही होईल किंवा तुम्हाला ते जरा कठोर वाटत असेल, तर याला एक ‘वेक-अप कॉल’ समजा. निवड तुमची आहे.

दुसरं कारण म्हणजे, पाकिस्तान सध्या अमेरिका आणि इराणसोबत चर्चेच्या टेबलावर आहे आणि आपण नाही, यावरून सुरू झालेला गदारोळ. आपण अप्रासंगिक झालो आहोत का? आपली नैतिक प्रतिमा कमी झाली आहे का? विरोधक सरकारवर टीका करतीलच, कारण त्यांचं काम तेच आहे; पण विशेष म्हणजे, सरकारलाही स्पष्ट उत्तर देणं कठीण जात आहे. ‘आपण पाकिस्तानसारखे दलाल नाही’ असं उत्तर पुरेसं ठरत नाही.

सरकारला स्पष्ट सत्य सांगणं अवघड का जातं, हे समजण्यासारखं आहे. कारण भारत या संघर्षात तटस्थ नाही. तो अरब- इस्राईल- अमेरिका या बाजूला उभा आहे. अर्थातच, भारताचे इराणसोबतही महत्त्वाचे संबंध आहेत, त्यामुळे तो त्याच्याविरोधात उभा राहू शकत नाही; पण उघडपणे पाठिंबा देणंही शक्य नाही. इथे खूप नाजूक समतोल साधावा लागतो आहे.

हे युद्ध कधी ना कधी संपणारच आणि ते संपल्यावर भारताचे हित विजेत्या आणि पराजित दोघांशीही जोडलेले असेल. त्यामुळेच चीनने या प्रकरणात मध्यस्थी करण्याचा किंवा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेचा विषय पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला नाही. त्यांच्या प्रतिस्पर्ध्यांना स्वतःच कमकुवत होताना ते शांतपणे पाहत आहेत. भावनिकता किंवा जुन्या आठवणींनी ते भारावलेले नाहीत. ते फक्त स्वतःची ताकद वाढवत आहेत.

ज्याला आपण ‘ग्लोबल साऊथ’ म्हणतो, तो शब्द जरी थोडा चुकीचा वाटत असला तरी त्या भागात चीनने आधीच ‘बीआरआय’ (बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह) प्रकल्पांद्वारे किमान ३२ देशांमध्ये आपलं जाळं विणलं आहे आणि तेही मोठ्या व्याजाच्या कर्जावर. चीन शांत आहे. भारताला मध्यस्थीची संधी मिळाली असती, तरी चीनने ईर्ष्या दाखवली नसती. कारण, भू-राजकारण भावनांवर किंवा छोट्या डावपेचांवर चालत नाही, हा एक दीर्घकालीन, संयमाने खेळला जाणारा खेळ आहे, हे चीन चांगलेच ओळखून आहे.
आता थोडं पाकिस्तानकडे वळूया. सुरुवातीपासूनच पाकिस्तानने रणनीतिक स्पष्टतेबाबत भारतावर आघाडी घेतली आहे. हीच गोष्ट त्यांच्यासाठी आत्मघातकी ठरली आहे; पण त्यांना तसं वाटत नाही. त्यांनी आपली संपूर्ण रणनीती भारताला कमकुवत करण्यावर, शक्य असल्यास नष्ट करण्यावर केंद्रित केली.

१९५०च्या दशकात त्यांनी अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील लष्करी गटात सामील होऊन ‘कम्युनिझम’विरोधात लढा देण्याचा दावा केला. नेहरूंनी हे इतकं गांभीर्याने घेतलं, की त्यांनी फील्ड मार्शल अयूब खान यांच्याशी संवाद साधून चीनच्या धोक्याबद्दल चर्चा केली; पण थोड्याच काळात पाकिस्तान काश्मीरच्या त्यांच्या ताब्यातील भागात चीनसोबत सीमा करार करत होता.

१९६०च्या दशकाच्या सुरुवातीला पाकिस्तान, अमेरिका आणि चीन दोघांसोबतही संधान बांधून काश्मीर मिळवण्याच्या उद्देशाने पुढे गेला. १९६५चं युद्ध त्यांनी स्वतःहून केलं; पण त्यात पराभव झाला. देशात असंतोष पसरला. अयूब खान सत्तेवरून गेले आणि झुल्फिकार अली भुट्टो निवडणूक हरले. यानंतर १९७१ मध्ये हेन्री किसिंजर यांना गुप्तपणे चीनमध्ये नेऊन त्यांनी एक ‘मास्टरस्ट्रोक’ खेळल्यासारखं वाटलं. जगभरात खळबळ उडाली; पण अवघ्या पाच महिन्यांत पाकिस्तानने आपला अर्धा देश गमावला. पूर्व पाकिस्तान (आताचा बांगलादेश) तेव्हा लोकसंख्येनेही मोठा होता.

१९७९ मध्ये त्यांनी पुन्हा अमेरिकेसोबत हातमिळवणी करून अफगाणिस्तानात सोव्हिएतविरोधात लढा दिला. काही फायदे झाले; पण त्याचबरोबर लाखो निर्वासित आणि कायमची ‘जिहादी संस्कृती’ही आली. याच संस्कृतीतून नंतर ट्विन टॉवर्सवरील हल्ला घडला. २००१ मध्ये पुन्हा पाकिस्तान अमेरिकेचा जवळचा मित्र बनला आणि मोठी आर्थिक मदत मिळाली; पण ओसामा बिन लादेन अबोटाबादमध्ये सापडल्यावर हे सगळं थांबलं.

आज पाकिस्तानकडे काय उरलं आहे? स्वतःलाच धोका निर्माण करणारी जिहादी संस्कृती, धार्मिक फूट, आत्मघाती हल्ल्यांची मालिका आणि आता अफगाणिस्तानातील तालिबानसोबत उघड संघर्ष. गेल्या ७० वर्षांत पाकिस्तानने केलेले चार मोठे निर्णय जे त्या वेळी ‘हुशार’ वाटले. त्यामुळे तो अधिक कमकुवत, गरीब आणि आतून विभागलेला आहे. तरीही जर ते पुन्हा तसाच एखादा डाव खेळत असतील, तर त्यांना शुभेच्छा.
हेन्री किसिंजर यांचं एक प्रसिद्ध वाक्य पाकिस्तानच्या बाबतीत अगदी तंतोतंत लागू होतं : ‘अमेरिकेचा शत्रू असणं धोकादायक असू शकतं; पण मित्र असणं प्राणघातक ठरतं.’

भारतासाठी यातून स्पष्ट धडा आहे. आपल्याला आपली संरक्षणव्यवस्था मजबूत करावी लागेल आणि प्रतिबंधात्मक ताकद वाढवावी लागेल. हेच उपखंडात शांततेची हमी देऊ शकतं.

पाकिस्तानचं ‘हुशारी’चं राजकारण हे खऱ्या अर्थाने रणनीतिक नाही, तर अल्पकालीन आणि तात्पुरतं आहे. राष्ट्रीय ताकद नसताना अशा डावपेचांना दीर्घकालीन रणनीती बनवता येत नाही. आता आपल्या आत्मपरीक्षणाकडे वळूया. आपण सगळे ‘रणनीतिक स्वायत्तते’ची भाषा करतो; पण प्रत्यक्षात आपण अजूनही अन्न, शस्त्रसामग्री, तंत्रज्ञान, भांडवल, रोजगार आणि इंधन अशा अनेक बाबतींत इतरांवर अवलंबून आहोत.

सध्याच्या युद्धाने ऊर्जा, त्यातून निर्माण होणारे खत आणि महागाईचे प्रश्न, लष्करी तंत्रज्ञान आणि रोजगार या आपल्या पाच मोठ्या कमकुवत बाजू उघड केल्या आहेत. विशेषतः परदेशात काम करणाऱ्या भारतीयांवर आपल्या अर्थव्यवस्थेचा मोठा भाग अवलंबून आहे. अशा परिस्थितीत आपण खरोखरच स्वतंत्र भूमिका घेऊ शकतो का? चीनने जसं केलं, तसं स्वतःची ताकद निर्माण करूनच खरी स्वायत्तता मिळते का?

आपल्या या मर्यादा नव्या नाहीत आणि त्या केवळ एका सरकारच्या काळातल्या नाहीत. जर भारताला अजूनही मोठ्या देशांच्या निर्णयांनुसार तेल खरेदी करावे लागत असेल, तर हे आपलं धडधडीत वास्तव आहे. दररोज थोडा वेळ स्वतःचं कौतुक करण्याऐवजी जर आपण या वास्तवाचा प्रामाणिकपणे विचार केला, तर तेच आपल्यासाठी खऱ्या अर्थाने जागं होण्याचं साधन ठरेल. प्रामाणिकपणा, वास्तवाची जाणीव आणि सातत्यपूर्ण मेहनत यामुळेच पुढील दोन दशकांत आपण शक्तिशाली होऊ शकतो, त्यासाठी घाई करण्याची गरज नाही.