गणेशोत्सवात महिलांची वाढती धुरा
ढोल-ताशांपासून आरोग्य सुविधांपर्यंत महिलांचा सक्रिय सहभाग
सकाळ वृत्तसेवा
मुंबई, ता. २१ : मुंबईतील गणेशोत्सवात यंदा महिलांचा सहभाग केवळ गणरायाच्या पूजाअर्चेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. गणेश मंडळांच्या नियोजनापासून सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम, भाविकांचे स्वागत, गर्दी व्यवस्थापन, आरोग्यसेवा, प्रसादवाटप आणि विसर्जन मिरवणुकीच्या नियोजनापर्यंत विविध जबाबदाऱ्या महिला समर्थपणे सांभाळताना दिसत आहेत. त्यामुळे उत्सवाच्या व्यवस्थापनात महिलांची भूमिका अधिक ठळक झाली आहे.
पारंपरिकरीत्या पुरुषांचे वर्चस्व असलेल्या ढोल-ताशावादन क्षेत्रातही महिलांचा सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढला आहे. गणेशोत्सवाच्या मिरवणुकीत महिला ढोल-ताशा पथके उत्साहाने सहभागी होत असून, तालवाद्यांसोबत लेझीम, ध्वजपथक आणि पारंपरिक वेशभूषेतील पथकांमध्येही महिलांचा सहभाग दिसून येत आहे. सरावासाठी अनेक आठवडे मेहनत घेऊन महिला मिरवणुकीत आपली कला सादर करीत आहेत.
महिला भाविकांना आरोग्यविषयक मार्गदर्शन मिळावे, यासाठी काही मंडळांकडून महिला आरोग्य तपासणी शिबिरेही आयोजित केली जात आहेत. मासिक पाळीतील आरोग्य, स्तनाचा कर्करोग, मधुमेह, रक्तदाब यांसारख्या विषयांवर जनजागृती करण्यासाठीही उपक्रम राबविले जात आहेत.

आरोग्यसेवेची जबाबदारी
गणेश मंडपांमध्ये मोठ्या संख्येने भाविक येत असल्याने आरोग्य व्यवस्थेचे नियोजनही महत्त्वाचे ठरते. महिला डॉक्टर, परिचारिका, वैद्यकीय स्वयंसेविका आणि प्राथमिक उपचार पथकांमध्ये सहभागी महिला भाविकांना आवश्यक वैद्यकीय मदत देत आहेत. उष्माघात, चक्कर येणे, किरकोळ दुखापत, रक्तदाब किंवा अन्य अचानक उद्भवणाऱ्या आरोग्यविषयक समस्यांमध्ये प्राथमिक उपचार देण्याची जबाबदारी महिला स्वयंसेविका पार पाडत आहेत.

गर्दी व्यवस्थापनातही पुढाकार
गणेश मंडप आणि विसर्जन मार्गावर होणारी गर्दी लक्षात घेता महिला स्वयंसेविका भाविकांच्या मदतीसाठी तैनात आहेत. महिला व ज्येष्ठ नागरिकांसाठी स्वतंत्र मदत कक्ष, हरवलेल्या व्यक्तींचा शोध, लहान मुलांना त्यांच्या पालकांपर्यंत पोहोचविणे, भाविकांना मार्गदर्शन करणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत मदत करणे, अशी कामे महिला स्वयंसेविका करीत आहेत. महिला भाविकांना कोणतीही अडचण निर्माण होऊ नये, यासाठी महिला स्वयंसेविकांची स्वतंत्र पथकेही काही ठिकाणी कार्यरत आहेत.

महिला मंडळांकडून सामाजिक उपक्रम
गणेशोत्सवाच्या माध्यमातून महिला मंडळांकडून विविध सामाजिक उपक्रमांनाही चालना दिली जात आहे. आरोग्य तपासणी, रक्तदान, गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्यवाटप, महिलांच्या सुरक्षेबाबत जनजागृती, स्वच्छता अभियान, वृक्षारोपण, प्लॅस्टिकमुक्त उत्सव आणि पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव यांसारखे उपक्रम राबविले जात आहेत. काही मंडळांकडून महिलांसाठी कायदेविषयक मार्गदर्शन आणि स्वसंरक्षण प्रशिक्षणाचे आयोजनही केले जात आहे.

सांस्‍कृतिक कार्यक्रमात सहभाग
गणेशोत्सवातील सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या आयोजनातही महिलांचा सक्रिय सहभाग आहे. भजन, कीर्तन, नृत्य, वक्तृत्व, चित्रकला, पाककला आणि विविध मनोरंजनात्मक स्पर्धांचे नियोजन महिला करीत आहेत. लहान मुलांसाठी स्पर्धा आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी कार्यक्रम आयोजित करून उत्सवात सर्व वयोगटांचा सहभाग वाढविण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

उत्सवाच्या केंद्रस्थानी
उत्सवाच्या पडद्यामागे राहून काम करण्याऐवजी महिलांनी आता नियोजन आणि नेतृत्वाची जबाबदारीही स्वीकारली आहे. मंडळाच्या बैठका, कार्यक्रमांचे नियोजन, स्वयंसेवकांची नियुक्ती, आर्थिक नियोजन, भाविकांसाठी सुविधा आणि सामाजिक उपक्रमांची आखणी अशा विविध स्तरांवर महिला निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होत आहेत. त्यामुळे गणेशोत्सवातील महिलांचा सहभाग हा केवळ संख्येपुरता मर्यादित न राहता नेतृत्व आणि व्यवस्थापनाच्या भूमिकेतही विस्तारत असल्याचे चित्र आहे.