मांजर ः एक विश्वासू सहचर
-----------------
दरवर्षी ८ ऑगस्ट हा दिवस ‘आंतरराष्ट्रीय मांजर दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. २००२ मध्ये आंतरराष्ट्रीय पशुकल्याण निधी या संस्थेने या दिवसाची सुरुवात केली. या दिवसाच्या निमित्ताने मांजरांचे आरोग्य, कल्याण, जबाबदार संगोपन, निर्बिजीकरण, लसीकरण, दत्तक घेण्यास प्रोत्साहन तसेच त्यांच्याविषयी असलेल्या अंधश्रद्धा दूर करून वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविण्यासाठी जगभर विविध जनजागृती उपक्रम राबविले जातात.
---------------
डॉ. प्रवीण बनकर
-----------------
भारतातील मांजरांचा इतिहास हा केवळ एका पाळीव प्राण्याचा इतिहास नसून तो शेती, अन्नसुरक्षा, लोकसंस्कृती, धर्म, साहित्य आणि मानव–प्राणी सहजीवनाशी घट्टपणे जोडलेला आहे. धान्यसाठ्यांतील उंदीर आणि इतर लहान उपद्रवी प्राण्यांवर नियंत्रण ठेवून अन्नधान्याचे संरक्षण करण्यात मांजरांची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. त्यामुळे शेतकरी, व्यापारी आणि ग्रामीण समाजासाठी हा प्राणी पूर्वापार उपयुक्त सहचर मानला जातो.
भारतीय देशी मांजर हे स्थानिक परिसंस्थेचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. त्याची बुद्धिमत्ता, स्वच्छताप्रिय स्वभाव, उत्कृष्ट शिकारी कौशल्य, चांगली रोगप्रतिकारक क्षमता आणि स्थानिक हवामानाशी सहज जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे भारतीय घरांमध्ये त्याला विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.
मानवाशी सहज भावनिक नाते निर्माण करण्याची क्षमता असल्यामुळे मांजर उत्तम सहचर म्हणूनही ओळखले जाते. विविध अभ्यासांनुसार पाळीव प्राण्यांचा सहवास मानसिक ताण कमी करण्यास, एकटेपणाची भावना कमी करण्यास आणि भावनिक आरोग्य सुधारण्यास मदत करू शकतो. त्यामुळे आज अनेक कुटुंबांमध्ये मांजर हा केवळ पाळीव प्राणी न राहता कुटुंबातील एक सदस्य बनला आहे.
मांजर हा केवळ पाळीव प्राणी नसून मानवी जीवनाशी शतकानुशतके जोडलेला उपयुक्त सहचर आहे. योग्य आहार, नियमित लसीकरण, निर्बिजीकरण आणि पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार संगोपन केल्यास मांजर दीर्घकाळ निरोगी राहते. आंतरराष्ट्रीय मांजर दिनाच्या निमित्ताने मांजरांविषयी वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजविणे आणि जबाबदार संगोपनाला प्रोत्साहन देणे ही काळाची गरज आहे.
------------------------
भारतीय मांजर ः
भारतीय देशी मांजराचा उगम आफ्रिकन वन्य मांजराच्या प्रजातीपासून झाल्याचे मानले जाते. शेतीचा विकास झाल्यानंतर धान्यसाठ्यांमध्ये उंदरांचा वाढता प्रादुर्भाव नियंत्रित करण्यासाठी मांजर उपयुक्त ठरत असल्याचे लक्षात आल्यानंतर मानवाने त्याला पाळण्यास सुरुवात केली. ब्रिटिश काळात पर्शियन, सायामीज, मेन कून, बंगाल आणि ब्रिटिश शॉर्टहेअर यांसारख्या मांजराच्या विदेशी जाती भारतात आल्या. त्यामुळे घरगुती पाळीव प्राणी म्हणून मांजरांचे महत्त्व आणखी वाढले. तथापि, काही भागांत शुभ-अशुभ समजुती आणि अंधश्रद्धांमुळे मांजरांविषयी गैरसमज निर्माण झाले. आज वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अशा समजुतींना कोणताही आधार नसल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

स्वभाव वैशिष्ट्ये ः
- भारतीय देशी मांजर कमी देखभालीत सहज तग धरणारा आणि स्थानिक हवामानाशी उत्तम जुळवून घेणारा पाळीव प्राणी आहे. अनेक विदेशी जातींच्या तुलनेत त्याची रोगप्रतिकारक क्षमता अधिक चांगली असल्याचे आढळते. डोळ्यातील टॅपेटम ल्युसिडम या परावर्तक स्तरामुळे मांजराला अंधारातही उत्कृष्ट दृष्टी मिळते. त्यामुळे त्याची रात्रीची दृष्टी मानवापेक्षा सुमारे ६ ते ८ पट अधिक प्रभावी असते.
- मांजराच्या मिशा अत्यंत संवेदनशील स्पर्शेंद्रिये असून त्यांच्या साहाय्याने परिसराचा अंदाज घेणे, अडथळे ओळखणे आणि अरुंद जागेतून सहज मार्ग काढणे शक्य होते. आनंदी, समाधानी किंवा सुरक्षित वाटत असताना मांजर घुरघुरण्याचा आवाज काढते. काही संशोधनांनुसार या ध्वनिलहरी ताणतणाव कमी करण्यास तसेच शरीराच्या नैसर्गिक पुनर्बांधणी प्रक्रियेस सहाय्यक ठरू शकतात.
- मांजर शेपटीच्या साहाय्याने शरीराचे संतुलन राखते आणि विविध हालचालींद्वारे आपल्या भावना व्यक्त करते. मांजर दिवसातून अनेक वेळा स्वतःची स्वच्छता करत असल्यामुळे हा अत्यंत स्वच्छताप्रिय प्राणी मानला जातो.
- मांजराच्या प्रत्येक कानात ३० हून अधिक स्नायू असून त्याची श्रवणशक्ती अत्यंत तीक्ष्ण असते.
- गादीसारखे मऊ तळपाय, तीक्ष्ण व आत ओढून घेता येणारी नखे, उत्कृष्ट निशाचर दृष्टी, संवेदनशील श्रवणशक्ती आणि चपळ हालचाली ही मांजराची नैसर्गिक वैशिष्ट्ये आहेत.
- बुद्धिमान, जिज्ञासू आणि निरीक्षणक्षम स्वभाव, दिवसातून साधारण १२ ते १६ तास झोप घेण्याची सवय तसेच उत्कृष्ट शिकारी कौशल्य यांमुळे मांजर स्वतंत्र स्वभावाचे असले तरी आपल्या मालकाशी प्रेमळ आणि विश्वासाचे नाते निर्माण करते.

मांजरांची जनुकीय विविधता ः
जगभरात मांजरांच्या ७० पेक्षा अधिक मान्यताप्राप्त जाती आहेत. त्यापैकी पर्शियन मांजर लांब आणि दाट केस, शांत स्वभाव तसेच सपाट चेहऱ्यासाठी प्रसिद्ध आहे. सायामीज मांजर निळे डोळे, मोठे कान आणि बोलक्या स्वभावामुळे ओळखले जाते. मेन कून ही जगातील सर्वात मोठ्या पाळीव मांजरांच्या जातींपैकी एक आहे, तर बंगाल मांजर ही संकरित जात असून तिच्या अंगावरील ठिपके बिबट्याच्या कातडीसारखे दिसतात. भारतात मात्र बहुसंख्य मांजरे भारतीय देशी शॉर्टहेअर प्रकारातील आहेत.
घरगुती मांजरामध्ये एकूण ३८ गुणसूत्रे असून त्यांवर सुमारे २० हजार जनुके असतात. शरीराची रचना, रंग, स्वभाव आणि इतर अनेक वैशिष्ट्ये या जनुकांमुळे ठरतात. मांजरातील X-गुणसूत्रावरील ''ऑरेंज कोट'' जनुक अंगावरील नारिंगी रंगासाठी जबाबदार असते. दोन X-गुणसूत्रांपैकी एकाचे नैसर्गिक निष्क्रियीकरण झाल्यास नारिंगी, काळा आणि पांढरा अशा तीन रंगांचे मिश्रण दिसू शकते. त्यामुळे त्रिवर्णी मांजरे प्रामुख्याने मादी (XX) असतात.

पैदास व्यवस्थापन ः
मांजरे साधारण ६ ते ९ महिन्यांच्या वयात लैंगिक परिपक्वता प्राप्त करतात. मादी मांजरीचा गर्भधारणेचा कालावधी साधारण ६३ ते ६५ दिवस असतो. एका विणीत त्या सामान्यतः २ ते ६ पिल्लांना जन्म देतात, मात्र काही वेळा ही संख्या अधिक किंवा कमी असू शकते. मादी मांजर वर्षातून अनेक वेळा उष्णावस्थेत येऊ शकते आणि योग्य परिस्थितीत वारंवार प्रजननक्षम राहते. त्यामुळे अनियंत्रित पैदास टाळण्यासाठी वेळेवर निर्बिजीकरण करणे उपयुक्त ठरते.

आहार व्यवस्थापन ः
मांजर हा अनिवार्य मांसाहारी प्राणी असल्यामुळे त्याच्या आहारात प्राणिजन्य प्रथिनांचा समावेश अत्यावश्यक असतो. टॉरीन या आवश्यक अमिनो आम्लाची कमतरता झाल्यास दृष्टीदोष, अंधत्व तसेच हृदयाचे विकार उद्भवू शकतात. याशिवाय मांजराच्या शरीरात जीवनसत्त्व अ आणि अरॅकिडोनिक आम्ल यांची निर्मिती होत नसल्याने त्यांचा पुरवठा आहारातून करणे आवश्यक असते.
मूत्रपिंड आणि मूत्रमार्गाचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी मांजरीला नेहमी स्वच्छ व ताजे पिण्याचे पाणी उपलब्ध असणे गरजेचे आहे. प्रौढ मांजराच्या आहारामध्ये शुष्क पदार्थाच्या प्रमाणानुसार सुमारे २६ ते ३० टक्के प्रथिने असावीत. संतुलित आहारामध्ये उच्च दर्जाची प्राणिजन्य प्रथिने, टॉरीन, जीवनसत्त्व अ आणि ड, ओमेगा-३ व ओमेगा-६ फॅटी ॲसिड, आवश्यक खनिजे तसेच पुरेशा प्रमाणात स्वच्छ पिण्याचे पाणी यांचा समावेश असावा.
सध्या बाजारात विविध वयोगट, शारीरिक अवस्था आणि आरोग्याच्या गरजांनुसार तयार केलेले संतुलित ड्राय फूड आणि वेट फूड स्वरूपातील मांजरांचे खाद्य उपलब्ध असून, योग्य आहार निवडताना पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे हितावह ठरते.

आरोग्य व्यवस्थापन ः
पाळीव मांजरांच्या उत्तम आरोग्यासाठी नियमित प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. मांजरांमध्ये आढळणाऱ्या संसर्गजन्य व परजीवीजन्य रोगांवर वेळेवर नियंत्रण ठेवल्यास त्यांचे आरोग्य सुधारते, तसेच काही प्राणीजन्य (Zoonotic) रोगांचा प्रसार रोखण्यास मदत होते.
- रेबीज (Rabies) हा अत्यंत घातक विषाणूजन्य रोग असून तो प्राणी आणि मानव दोघांसाठीही जीवघेणा ठरू शकतो. मात्र नियमित लसीकरणाद्वारे या रोगाचा प्रभावी प्रतिबंध करता येतो.
- फेलाइन पॅनल्यूकोपेनिया हा पार्वोव्हायरस मुळे होणारा गंभीर संसर्गजन्य रोग आहे. या रोगामुळे पांढऱ्या रक्तपेशींची संख्या कमी होऊन रोगप्रतिकारक शक्ती घटते तसेच अतिसार, उलट्या, निर्जलीकरण आणि मृत्यूचाही धोका निर्माण होऊ शकतो.
- फेलाइन इम्युनोडेफिशियन्सी व्हायरस (Feline Immunodeficiency Virus – FIV) हा मांजरांच्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम करणारा विषाणू असून त्याला ‘मांजरांचा एड्स’ असेही संबोधले जाते. या संसर्गामुळे विविध दुय्यम संसर्गांचा धोका वाढतो.
- फेलाइन कॅलिसी व्हायरस, श्वसनमार्गाचे संसर्ग, कृमींचा प्रादुर्भाव, त्वचारोग तसेच पिसू आणि गोचीड यांसारख्या बाह्य परजीवींचा नियमित प्रतिबंध करणे आवश्यक आहे. कृमिनाशक औषधांचा नियमित वापर आणि बाह्य परजीवी नियंत्रणामुळे अनेक रोग टाळता येतात.
- निर्बिजीकरण केल्याने अनियंत्रित प्रजननावर नियंत्रण मिळते. तसेच गर्भाशय, अंडाशय, वृषण आणि इतर प्रजननसंस्थेशी संबंधित काही आजारांचा धोका कमी होण्यास मदत होते.
मांजरांमध्ये विविध संसर्गजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव लक्षात घेता नियमित लसीकरण, कृमिनाशन, संतुलित आहार, स्वच्छ वातावरण आणि वेळोवेळी पशुवैद्यकीय तपासणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यामुळे मांजरांचे आरोग्य चांगले राहते आणि काही प्राणीजन्य रोगांचा प्रसार होण्याचा धोका कमी होण्यास मदत होते. योग्य संगोपन, आधुनिक पशुवैद्यकीय सेवा, नियमित लसीकरण आणि संतुलित पोषण यांच्या साहाय्याने पाळीव मांजराचे आयुर्मान २० वर्षे किंवा त्याहून अधिक असू शकते. त्यामुळे पाळीव मांजरांचे संगोपन करताना पशुवैद्यकीय दवाखान्यात संपर्क साधून पशुवैद्यकांच्या सल्ल्यानुसार नियमित लसीकरण, कृमिनाशक आणि इतर प्रतिबंधात्मक आरोग्य उपाययोजना कराव्यात.
०००००००००००००००००
--------------------
डॉ. प्रवीण बनकर,
सहाय्यक प्राध्यापक, पशुआनुवंशिकी व पैदासशास्त्र विभाग,
पशुवैद्यक व पशुविज्ञान महाविद्यालय, अकोला