अर्थजाण - १०
००००००
पगार वाढतोय, बचत वाढत नाही?
- डॉ. अमेय खरे
००००००
लीड-
पगारवाढ झाल्यावर जीवनमान सुधारणं आणि आर्थिक भविष्य सुरक्षित करणं, या दोन्ही गोष्टी एकत्र साधता येतात. लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन ही एक नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे, पण ती ओळखली की तिच्यावर नियंत्रण ठेवणं शक्य होतं. यासाठी फार मोठा त्याग करावा लागत नाही, फक्त उत्पन्नवाढ झाल्यावर एक क्षण थांबून विचार करण्याची सवय लावावी लागते, इतकंच.
००००००
तीन वर्षांपूर्वी प्रियाचा पगार महिन्याला तीस हजार रुपये होता, आज तो पंचेचाळीस हजार झाला आहे, म्हणजे पन्नास टक्के वाढ झाली. पण बचत खात्यातली शिल्लक मात्र तेवढीच आहे, किंबहुना थोडी कमीच. प्रियाला आश्चर्य वाटतं, पगार वाढलाय, मग पैसे शिल्लक का राहत नाहीत? उत्तर तिच्या स्वतःच्या खर्चातच लपलेलं आहे हे तिच्या लक्षात येत नाही.
मागच्या काही लेखांमध्ये आपण बजेट, बचत आणि गुंतवणूक यांविषयी चर्चा केली. एक गोष्ट सतत समोर आली, ती म्हणजे उत्पन्न आणि खर्च यांचं योग्य गणित मांडणं किती महत्त्वाचं आहे. पण एक प्रश्न अनेकांना सतावतो. पगार दरवर्षी वाढतो, करिअरमध्ये प्रगती होते, तरीही बचत तेवढ्याच वेगानं वाढताना दिसत नाही. याला कारण आहे एक मानसशास्त्रीय आणि आर्थिक प्रक्रिया, जिला ‘लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन’ म्हणतात.
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन म्हणजे काय?
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन म्हणजे उत्पन्न वाढले की त्याच प्रमाणात किंवा त्याहीपेक्षा जास्त वेगाने जीवनशैलीवरील खर्च वाढणे. सोप्या भाषेत सांगायचे, तर पगार वाढला की आपण नकळत अधिक खर्च करायला लागतो आणि बचतीचं प्रमाण तेच राहतं किंवा कमी होतं. उदाहरणार्थ, पगार वाढल्यावर पूर्वी बसनं प्रवास करणारी व्यक्ती आता कॅबनं जाऊ लागते. आठवड्यातून एकदा बाहेर जेवायला जाणारी व्यक्ती आता तीन वेळा जाऊ लागते. जुना फोन बदलून नवा, महागडा फोन घेतला जातो. हे प्रत्येक बदल वेगवेगळे पाहताना लहान वाटतात, पण ते एकत्र आले की बचतीचं प्रमाण ‘जैसे थे’ राहतं.
याचं मूळ कारण मानसशास्त्रात आहे. आपण आपल्या आर्थिक स्थितीची तुलना भूतकाळातल्या स्वतःशी किंवा आजूबाजूच्या लोकांशी करतो. उत्पन्न वाढल्यावर ‘आता हे परवडू शकतं’ असा विचार सहज मनात येतो. आणि हाच विचार हळूहळू खर्चाची पातळी वाढवत जातो.
हे कसे ओळखावं?
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन ओळखण्यासाठी एक साधी पद्धत आहे. आपल्या बचतीचं प्रमाण उत्पन्नाच्या तुलनेत किती टक्के आहे, हे दरवर्षी तपासून पाहावं. एक उदाहरण पाहू या.
वर्ष मासिक उत्पन्न मासिक खर्च बचत टक्केवारी
२०२३ ₹ ३०,००० ₹ २४,००० २०%
२०२४ ₹ ३६,००० ₹ २९,५०० १८%
२०२५ ₹ ४०,५०० ₹ ३४,५०० १५%
२०२६ ₹ ४५,००० ₹ ३९,२०० १३%
या उदाहरणात उत्पन्न दरवर्षी वाढलं, पण बचतीची टक्केवारी मात्र सतत कमी होत गेली. हीच लाइफस्टाइल इन्फ्लेशनची खरी ओळख आहे. उत्पन्न वाढतं, खर्चही वाढतो, पण खर्च उत्पन्नाच्या तुलनेत अधिक वेगानं वाढत असल्यानं बचत मागे पडते.
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन कुठून सुरू होतं?
ही प्रक्रिया अनेक लहान निर्णयांतून सुरू होते. नोकरी बदलली किंवा बढती मिळाली की पहिला विचार येतो, आता थोडं चांगलं राहता येईल. यात गैर काहीच नाही, पण समस्या तेव्हा सुरू होते जेव्हा प्रत्येक उत्पन्नवाढीनंतर खर्चाची पातळीही त्याच गतीने वाढत जाते आणि ती परत खाली येत नाही.
सामाजिक तुलना - आजूबाजूचे मित्र, सहकारी किंवा सोशल मीडियावर दिसणारी जीवनशैली पाहून आपणही तशीच जीवनशैली जगायला हवी असं वाटू लागतं. हा दबाव अनेकदा नकळत खर्च वाढवतो.
सहज उपलब्ध होणारं क्रेडिट कार्ड - अतिशय उपलब्ध होणारे क्रेडिट कार्ड आणि कर्जे यामुळे तत्काळ खर्च करणं सोपं झालं आहे. या सुलभतेमुळेच काही वेळा खर्चविषयक निर्णयांमध्ये घाई-गडबड केली जाऊ शकते.
सवयी - एकदा महागड्या हॉटेलांमध्ये जेवण्याची किंवा प्रीमियम व ब्रँडेड वस्तू वापरण्याची सवय लागली, की त्याहून कमी दर्जाच्या गोष्टींकडे परतणं कठीण वाटतं. यालाच अर्थशास्त्रात ‘रॅचेट इफेक्ट’ म्हणतात, म्हणजे खर्च वर सरकतो पण सहज खाली येऊ शकत नाही.
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन वाईटच असतं का?
एक महत्त्वाचा मुद्दा समजून घेणं आवश्यक आहे. उत्पन्न वाढल्यावर थोडा अधिक खर्च करणं चुकीचं नाही. आपण कष्ट केले, उत्पन्न वाढवलं, तर जीवनमान सुधारण्याचा हक्क प्रत्येकाला आहेच. प्रश्न तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा खर्च वाढीचा वेग बचतीच्या वेगाला पूर्णपणे मागे टाकतो.
यावर ‘निरोगी प्रमाण’ असा एक साधा उपाय करता येईल. उत्पन्न वाढलं की त्यातला काही भाग जीवनशैली सुधारण्यासाठी वापरावा, पण काही भाग बचत आणि गुंतवणुकीचं प्रमाण वाढवण्यासाठीही वापरावा. उदाहरणार्थ, पगारात दहा हजार रुपयांची वाढ झाली, तर त्यातली निम्मी रक्कम जीवनशैलीसाठी आणि निम्मी रक्कम बचत वाढवण्यासाठी ठेवणं, हा समतोल मार्ग ठरू शकतो. हा ५०-५०चा साधा विचार प्रत्येकाला नेमका तसाच लागू होणार नाही, पण एक मार्गदर्शक तत्त्व म्हणून तो नक्कीच उपयोगी आहे. काहींसाठी हे प्रमाण ७०-३० असं असू शकतं, तर ज्यांना भविष्यातली मोठी उद्दिष्टं लवकर साधायची आहेत, त्यांच्यासाठी ते ३०-७० असंही असू शकतं. महत्त्वाचं हे आहे की उत्पन्नवाढ झाल्यावर बचतीचा वाटाही सक्रियपणे ठरवला जावा, तो आपोआप ठरू नये.
लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन कसं नियंत्रित करावं?
मागील काही लेखांमध्ये आपण पाहिलेल्या बजेट आणि बचतीच्या सवयी इथंही उपयोगी पडतात. पण लाइफस्टाइल इन्फ्लेशनसाठी काही विशिष्ट सवयी अधिक प्रभावी ठरतात.
--बचतीचं प्रमाण टक्केवारीत मोजा, रकमेत नाही. केवळ बचत खात्यातली रक्कम वाढत आहे का हे न पाहता, उत्पन्नाच्या तुलनेत बचतीची टक्केवारी किती आहे ते दरवर्षी तपासा. टक्केवारी कमी होत असेल, तर तिथंच धोक्याची सूचना मिळते.
उत्पन्नवाढ झाल्यावर लगेच बचत वाढवा. पगारवाढ किंवा बोनस मिळाला की त्यातला ठरलेला भाग आधी बचत खात्यात किंवा गुंतवणुकीत वळवा. उरलेल्या रकमेतून खर्च करा. यामुळे खर्च आपोआप मर्यादेत राहतो.
--मोठे खर्च वाढवण्यापूर्वी एक वर्ष थांबा. घरभाडं, गाडी किंवा जीवनशैलीशी संबंधित मोठा खर्च वाढवण्याचा निर्णय घेण्यापूर्वी काही महिने वाट पाहा. तात्काळ घेतलेल्या निर्णयापेक्षा विचारपूर्वक घेतलेला निर्णय अधिक शाश्वत असतो.
नवीन उत्पन्नाचे स्रोत बचतीकडे वळवा. साइड इन्कम, फ्रीलान्स काम किंवा अतिरिक्त उत्पन्न असेल, तर ते रोजच्या जीवनशैलीत मिसळून न घेता वेगळ्या खात्यात गुंतवणुकीसाठी ठेवा.
लक्षात ठेवा, पगारवाढ ही केवळ अधिक खर्च करण्याची संधी नाही, ती अधिक बचत करण्याचीही संधी आहे. जीवनमान सुधारणं आणि आर्थिक भविष्य सुरक्षित करणं, या दोन्ही गोष्टी एकत्र साधता येतात, फक्त त्यासाठी जाणीवपूर्वक निर्णय घ्यावा लागतो.
परत एकदा प्रियाच्या उदाहरणाकडे वळू या. तिचा पगार पन्नास टक्क्यांनी वाढला, पण तिनं प्रत्येक वाढीनंतर थोडी जीवनशैली सुधारली आणि बचतीचं प्रमाण मात्र वाढवलं नाही. जर तिनं पगारवाढीचा निम्मा भाग आधीच बचतीकडे वळवला असता, तर आज तिची आर्थिक स्थिती पूर्णपणे वेगळी असती. लाइफस्टाइल इन्फ्लेशन ही एक नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे, पण ती ओळखली की तिच्यावर नियंत्रण ठेवणं शक्य होतं. यासाठी फार मोठा त्याग करावा लागत नाही, फक्त उत्पन्नवाढ झाल्यावर एक क्षण थांबून विचार करण्याची सवय लावावी लागते, इतकंच.
---------------------------------------------------------------------------------------------------
पुढील लेखात आपण विमा या विषयावर चर्चा करू या.
विमा हा खर्च आहे की गुंतवणूक? याचा आपल्या आर्थिक नियोजनावर कसा परिणाम होतो?
सकाळ+ चे सदस्य व्हा
ब्रेक घ्या, डोकं चालवा, कोडे सोडवा!
शॉपिंगसाठी 'सकाळ प्राईम डील्स'च्या भन्नाट ऑफर्स पाहण्यासाठी क्लिक करा.
Read latest Marathi news, Watch Live Streaming on Esakal and Maharashtra News. Breaking news from India, Pune, Mumbai. Get the Politics, Entertainment, Sports, Lifestyle, Jobs, and Education updates, मराठी ताज्या बातम्या, मराठी ब्रेकिंग न्यूज, मराठी ताज्या घडामोडी. And Live taja batmya on Esakal Mobile App. Download the Esakal Marathi news Channel app for Android and IOS.