पान १०- २१ साठी
००००००००००००००००००
दुय्यम, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा
अजैविक ताण नियंत्रित करण्यासाठी वापर
---------------------------
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये प्रामुख्याने रेणू स्तरावर कार्य करतात आणि वनस्पतींच्या अँटिऑक्सिडंट एन्झाइम प्रणालींमध्ये आवश्यक घटक म्हणून भूमिका बजावतात. अजैविक ताण नियंत्रित करण्यासाठी जस्त, बोरॉन, लोह, मँगेनीज, आणि तांबे ही सूक्ष्म अन्नद्रव्ये अत्यंत प्रभावी ठरतात.
---------------------------
डॉ. हरिहर कौसडीकर
-----------------------------
दुय्यम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये वनस्पतींना केवळ पोषणच देत नाहीत, तर दुष्काळ, अतितापमान, क्षारता आणि थंडी यांसारख्या अजैविक ताणांना तोंड देण्याची क्षमताही वाढवतात. पिकांचे नुकसान ५१ ते ८२ टक्यांपर्यंत कमी करण्यात संतुलित पोषण महत्त्वाची भूमिका बजावते. जेव्हा वनस्पतींना अजैविक ताणाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा हानिकारक ''रिॲक्टिव्ह ऑक्सिजन स्पीशीज'' चे अतिरिक्त उत्पादन सुरू होते, ज्यामुळे पेशीपटलाचे विघटन होते आणि प्रकाशसंश्लेषणात अडथळा येतो. सूक्ष्म पोषक घटक एन्झाइमॅटिक सहघटक, संरचनात्मक स्थिरीकरण करणारे आणि आण्विक संकेतक म्हणून कार्य करून हे नुकसान थेट कमी करतात.

दुय्यम अन्नद्रव्यांचे कार्य आणि उपयोगिता :
कॅल्शिअम (प्राथमिक ताण संकेतक आणि स्थिरीकरणकर्ता) :
- भौतिकदृष्ट्या, कॅल्शिअम पेशीभित्तीमधील पेक्टिनच्या साखळ्यांना जोडून वनस्पतींच्या पेशीभित्तिका मजबूत करतो. ज्यामुळे संरचनात्मक अखंडता मजबूत होते आणि परासरणी धक्क्यामुळे (उदा. दुष्काळ किंवा क्षारता) पेशीपटलांना गळती होण्यापासून संरक्षण मिळते.
- अति उष्णता किंवा कोरड्या हवामानात वनस्पतींना अंतर्गत संदेश पाठवून ताणाशी जुळवून घेण्यास मदत करतो. यामुळे अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारते आणि उष्णतेमुळे पेशींचे होणारे नुकसान टळते.

मॅग्नेशिअम (प्रकाशसंश्लेषणाचे रक्षण) :
- मॅग्नेशिअम हा हरितद्रव्याचा मुख्य घटक आहे. दुष्काळ किंवा तीव्र सूर्यप्रकाशामध्ये प्रकाशसंश्लेषण क्रिया सुरू ठेवण्यासाठी आणि वनस्पतींमधील पाण्याचे योग्य नियंत्रण राखण्यासाठी हा अत्यंत आवश्यक ठरतो.
- हरितद्रव्याचा मुख्य घटक म्हणून, ‘फ्लोएम लोडिंग’ प्रक्रियेद्वारे पानांपासून मुळांपर्यंत कर्बोदकांच्या वहनाला गती देते, ज्यामुळे वनस्पतींना आपली मुळांची जाळी विस्तारण्यास आणि अधिक खोलवर असलेल्या पाण्याच्या स्रोतांचा शोध घेण्यास मदत होते.

गंधक / सल्फर (अँटिऑक्सिडंट निर्मितीचा मुख्य घटक) :
- सल्फर हा सल्फरयुक्त अमिनो ॲसिड्सचा (मेथिओनिन आणि सिस्टीन) पायाभूत घटक आहे. सल्फर वनस्पतींमध्ये प्रथिनांची निर्मिती करतो.
- ‘ग्लुटाथिऑन आणि फायटोकेलेटिन्स सारख्या अँटी-ऑक्सिडंट्सची निर्मिती वाढवतो, जे अजैविक ताणामुळे तयार होणाऱ्या घातक घटकांपासून वनस्पतींच्या पेशींचे रक्षण करतात.

सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे कार्य आणि उपयोगिता ः
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये प्रामुख्याने रेणू स्तरावर कार्य करतात आणि वनस्पतींच्या अँटिऑक्सिडंट एन्झाइम प्रणालींमध्ये आवश्यक घटक म्हणून भूमिका बजावतात. अजैविक ताण नियंत्रित करण्यासाठी जस्त, बोरॉन, लोह, मँगेनीज आणि तांबे ही सूक्ष्म अन्नद्रव्ये अत्यंत प्रभावी ठरतात.

जस्त :
- जस्त हे वनस्पतींमध्ये ताण-प्रतिरोधक एन्झाइम्स सक्रिय करते. दुष्काळ आणि अति तापमानात वनस्पती संरचनात्मक प्रथिने आणि पेशींचे पडदे / जैवपटल स्थिर ठेवण्याचे काम जस्त करते. स्थिर करते.
- पेशींच्या घटकांना नुकसान पोहोचवण्यापूर्वी विषारी सुपरऑक्साइड रॅडिकल्सना निष्प्रभ करते.

बोरॉन :
- बोरॉन पेशींच्या वाढीसाठी आणि प्रजननासाठी उपयुक्त आहे. पाण्याचा ताण असताना मुळांचा विकास आणि फुलांची/फळांची गळती रोखण्याचे काम बोरॉन करते.
- दुष्काळात संरचनात्मक स्थिरता टिकवून ठेवण्यासाठी पेशीभित्तीकांच्या छिद्रांचा आकार नियंत्रित करते. तसेच ते साखरेच्या वहनाचे व्यवस्थापन करते आणि प्रजननासाठीच्या उष्णतेच्या ताणाखाली फुलांचा/बीजांचा गर्भपात टाळते.

लोह :
- लोह प्रामुख्याने थंडी किंवा अति उष्णतेमध्ये हरितद्रव्याचे संरक्षण करते. प्रकाशसंश्लेषणाची साखळी तुटू न देता पिकाला हिरवेगार आणि सशक्त ठेवण्यास मदत करतात.
- कॅटलेज आणि पेरॉक्सिडेज यांसारख्या हीम-युक्त अँटिऑक्सिडेंट एन्झाइम्ससाठी एक अत्यावश्यक कोफॅक्टर, जे धोकादायक हायड्रोजन पेरॉक्साइडचे विघटन करून निरुपद्रवी पाणी आणि ऑक्सिजन तयार करतात.

तांबे :
- वनस्पती ताणतणावाखाली असताना मूलभूत प्रकाश संश्लेषणासाठी आवश्यक असलेली इलेक्ट्रॉन वहन साखळी टिकवून ठेवते.

मँगेनीज :
- मँगेनीज प्रकाशसंश्लेषण दरम्यान पाण्याचे विघटन सुलभ करते, ज्यामुळे वनस्पती कोरड्या हवामानातही ऊर्जेची निर्मिती करू शकतात.
- जेव्हा अत्याधिक प्रकाश किंवा उष्णतेमुळे सामान्य कार्बन स्थिरीकरण थांबते, तेव्हा पाणी-विभाजन संकुलाला थेट चालना देऊन प्रकाश-ऑक्सिडीकरणामुळे होणारे नुकसान टाळते.

------------------
इन्फो ः
विशिष्ट ताणांचे सहक्रियात्मक नियंत्रण ः

१. दुष्काळ आणि ताण :
- दीर्घकाळच्या कोरड्या हवामानात, सूक्ष्म अन्नद्रव्ये संतुलित वापर वायुविनिमय गुणधर्मांमध्ये बदल घडवतो. उदाहरणार्थ, जस्त आणि बोरॉन पर्णरंध्रांची वहनक्षमता आणि पाणी-वापर कार्यक्षमता टिकवून ठेवतात.
- दुय्यम अन्नद्रव्यांचा वापर हे सुनिश्चित करतो, की मुळांची रचना मातीतील उर्वरित ओलावा शोधण्यासाठी पुरेशी मजबूत राहील.

२. अति तीव्र तापमान (उष्णता आणि थंडी) :
- उष्णतेच्या लाटा आणि अचानक पडणारे दव प्रथिनांची रचना विस्कळीत करतात आणि पेशीपटलांना द्रवरूप किंवा घनरूप बनवतात. गंधक मजबूत डायसल्फाइड बंध तयार करून प्रथिनांचे हे विकृतीकरण रोखते. त्याच वेळी, जस्त, बोरॉन आणि लोह यांच्या अचूक मिश्रणाने युक्त पर्ण फवारण्या बाष्पीभवनामुळे होणारे पाण्याचे नुकसान आणि तीव्र उष्णतेमुळे होणारा ऱ्हास कमी करतात.

अजैविक ताणावर दुय्यम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा प्रभाव ः

अन्नद्रव्ये--- अजैविक ताणातील मुख्य कार्य--- कोणत्या ताणापासून संरक्षण?
कॅल्शिअम, मॅग्नेशिअम, सल्फर--- पेशीभित्तिका मजबूत करणे, हरितद्रव्य टिकवणे, पाण्याचे नियमन---दुष्काळ, उष्णता, आम्लता आणि क्षारता
जस्त, बोरॉन, लोह, मँगेनीज--- अँटी-ऑक्सिडंट एन्झाइम्स सक्रिय करणे, घातक घटकांचा नाश ---पाण्याचा ताण, थंडी/गोठणे, अतितापमान

वापराची पद्धत :
जमिनीत वापर :
- अति चुनखडी नसलेल्या जमिनीत भूसुधारक म्हणून पेरणीपूर्वी किंवा खतांच्या पहिल्या/दुसऱ्या डोसबराबर जिप्सम कॅल्शिअम व सल्फरसाठी) किंवा मॅग्नेशिअम सल्फेट जमिनीत द्यावे.
फवारणी :
- जेव्हा पीक अचानक ताणाखाली येते (उदा. पावसाचा खंड पडणे), तेव्हा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची (विशेष करून महाराष्ट्र राज्य शासन प्रमाणित सूक्ष्म अन्नद्रव्य क्रमांक २) फवारणी केल्यास पिकाला त्वरित आराम मिळतो. आणि पीक ताणातून लवकर बाहेर पडते.
--------------------
- डॉ. हरिहर कौसडीकर, ९४२३१४२२१०
(विभाग प्रमुख, मृद्‍ विज्ञान व कृषी रसायनशास्त्र विभाग, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी)