पान १२- ९ साठी
००००००००००००००००००००००
नॅनो तंत्रज्ञानावर आधारित पशुखाद्य पूरकांचा वापर
---------------------------------
पशुधनाचे आरोग्य, दूध उत्पादन, शरीरस्थिती आणि प्रजननक्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी योग्य पोषण व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नॅनो तंत्रज्ञानावर आधारित झिंक, सेलेनियम, कॉपर आणि इतर पोषक घटकांचे पूरक हे भविष्यात पशुपोषण क्षेत्रात उपयुक्त ठरू शकतात. मात्र त्यांची परिणामकारकता, पारंपरिक खनिजांच्या तुलनेतील फायदे, सुरक्षितता याबाबत संशोधन आवश्यक आहे.
--------------------------
डॉ. शिवाजी वाघ

---------------------------------
दुष्काळप्रवण क्षेत्रांमध्ये ज्वारीचा कडबा, गव्हाचे काड आणि इतर वाळलेल्या चाऱ्यावर पशुधनाची उपजीविका अवलंबून असते. अशा चाऱ्यामध्ये काही आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता असू शकते. परिणामी, जनावरांचे वजन कमी होणे, दूध उत्पादन घटणे, प्रजननक्षमता कमी होणे, रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम होणे आणि जनावरांच्या शरीरस्थितीत बिघाड होणे अशा समस्या उद्‍भवू शकतात.
या पार्श्वभूमीवर, पशुपोषणामध्ये नॅनो तंत्रज्ञानाचा वापर हा संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा विषय म्हणून पुढे येत आहे. नॅनो तंत्रज्ञानाच्या साह्याने विशिष्ट खनिज घटकांचे वितरण, त्यांची जैव उपलब्धता आणि शरीरातील उपयोगिता सुधारण्याची शक्यता तपासली जात आहे. मात्र या तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष पशुपालनातील वापर करण्यापूर्वी त्याची परिणामकारकता, सुरक्षितता, आर्थिक व्यवहार्यता आणि नियामक मान्यता यांचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.

नॅनो तंत्रज्ञान ः
१) नॅनो तंत्रज्ञानामध्ये साधारणतः १ ते १०० नॅनोमीटर या आकारमानाच्या पदार्थांचे गुणधर्म आणि उपयोग यांचा अभ्यास केला जातो. पदार्थांचा आकार अत्यंत सूक्ष्म झाल्यावर त्यांच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ, रासायनिक अभिक्रियाशीलता आणि इतर काही भौतिक-रासायनिक गुणधर्म बदलू शकतात. या वैशिष्ट्यांचा उपयोग औषध वितरण, निदान, जैवतंत्रज्ञान आणि पशुपोषणासारख्या क्षेत्रांमध्ये करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
२) पशुपोषणामध्ये नॅनो तंत्रज्ञानाचा संभाव्य उपयोग प्रामुख्याने खनिजांचे प्रभावी वितरण, विशिष्ट पोषक घटकांचे संरक्षण आणि शरीरामध्ये त्यांचा उपयोग सुधारण्याशी संबंधित आहे. तथापि, प्रत्येक नॅनो पदार्थाचे गुणधर्म वेगवेगळे असल्यामुळे सर्व नॅनो पूरक पदार्थ समान परिणाम देतात, असे मानता येत नाही.

पशुधनासाठी उपयुक्त नॅनो खनिज पूरक ः
अ) नॅनो झिंक ः
- झिंक हे जनावरांच्या शरीरातील अनेक एन्झाइमच्या कार्यासाठी, त्वचेच्या आरोग्यासाठी, उतींच्या दुरुस्तीसाठी आणि सामान्य रोगप्रतिकारक कार्यासाठी आवश्यक असलेले सूक्ष्म खनिज आहे. झिंकची कमतरता असल्यास वाढ, त्वचेचे आरोग्य आणि प्रजननाशी संबंधित काही कार्यांवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
- नॅनो झिंकच्या साह्याने झिंकचे वितरण आणि जैव उपलब्धता सुधारता येते का, याचा अभ्यास केला जात आहे. दुष्काळाच्या काळात निकृष्ट चारा सेवन करणाऱ्या जनावरांमध्ये झिंकची कमतरता असल्याचे आढळल्यास, योग्य प्रकारच्या नॅनो झिंक पूरकाचा उपयोग होऊ शकतो का, हे संशोधनाद्वारे तपासता येईल. तथापि, पारंपरिक झिंक पूरकांच्या तुलनेत नॅनो झिंक अधिक प्रभावी किंवा सुरक्षित आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उत्पादनासाठी स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही.

ब) नॅनो सेलेनियम ः
- सेलेनियम हे शरीरातील अँटिऑक्सिडंट संरक्षण यंत्रणेमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावणारे सूक्ष्म खनिज आहे. ग्लुटाथायोन पेरॉक्सिडेज यांसारख्या सेलेनियम-आधारित एन्झाइमच्या कार्यासाठी ते आवश्यक असते.
- दुष्काळाच्या काळात वाढणारा उष्णतेचा ताण, अपुरा आहार आणि काही पोषक घटकांची कमतरता यांमुळे जनावरांच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. सेलेनियमची कमतरता असल्यास योग्य प्रमाणातील पूरक आहाराचा फायदा होऊ शकतो.
- नॅनो सेलेनियमच्या माध्यमातून सेलेनियमचे प्रभावी वितरण आणि अँटिऑक्सिडंट कार्यामध्ये सुधारणा होण्याची शक्यता संशोधनाचा विषय आहे. मात्र सेलेनियमचे सुरक्षित आणि विषारी प्रमाण यांमधील अंतर तुलनेने कमी असल्यामुळे त्याचा वापर विशेष काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे. चुकीच्या प्रमाणातील सेलेनियममुळे जनावरांना विषबाधा होऊ शकते.

क) नॅनो कॉपर आणि इतर सूक्ष्म खनिजे ः
- तांबे (कॉपर) हे लोहाच्या चयापचयासाठी, संयोजी उतींच्या निर्मितीसाठी आणि विविध एन्झाइमच्या कार्यासाठी आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे मँगेनीज, झिंक आणि इतर खनिजेही जनावरांच्या सामान्य शारीरिक कार्यासाठी महत्त्वाची असतात.
- दुष्काळग्रस्त भागातील चाऱ्यामध्ये विशिष्ट खनिजांची कमतरता असल्यास योग्य खनिज पूरक देणे आवश्यक ठरू शकते. नॅनो स्वरूपातील खनिजांचा उपयोग पारंपरिक खनिजांच्या तुलनेत कितपत फायदेशीर आहे, यासाठी नियंत्रित संशोधनाची गरज आहे.
- विशेषतः कॉपरसारख्या खनिजांचे अति प्रमाण हानिकारक ठरू शकते. त्यामुळे खनिजांची कमतरता, जनावरांची जात, वय, उत्पादन अवस्था, आहारातील इतर खनिजे आणि शरीरातील साठा यांचा विचार करूनच पूरक आहाराचे नियोजन करावे.

ड) नॅनो वाहक प्रणाली ः
- नॅनो वाहक प्रणालींचा उपयोग काही पोषक घटकांचे संरक्षण करण्यासाठी किंवा त्यांचे शरीरातील विशिष्ट ठिकाणी वितरण सुधारण्यासाठी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. अशा प्रणालींमुळे काही संवेदनशील घटकांचे विघटन कमी होऊ शकते किंवा त्यांचे वितरण अधिक नियंत्रित पद्धतीने होऊ शकते.
- दुष्काळाच्या काळात वाळलेल्या चाऱ्यावर आधारित आहार घेणाऱ्या जनावरांसाठी अशा तंत्रज्ञानाचा उपयोग होऊ शकतो का, याचा अभ्यास करता येईल. तथापि, नॅनो वाहक वापरल्याने रुमेनमधील पचनक्षमता किंवा चाऱ्याचा उपयोग आपोआप वाढतो, असे मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित पदार्थाची रचना, आकार, स्थिरता, विघटनाची पद्धत आणि रुमेनमधील सूक्ष्मजीवांवर होणारा परिणाम तपासणे आवश्यक आहे.

दुष्काळी परिस्थितीमध्ये नॅनो पूरकांचा संभाव्य उपयोग ः
१. सूक्ष्म खनिजांची कमतरता भरून काढणे : विशिष्ट खनिजाची कमतरता असल्यास त्याचा योग्य पूरक आहार जनावरांचे सामान्य आरोग्य आणि उत्पादकता टिकवून ठेवण्यास मदत करू शकतो. नॅनो स्वरूपातील पूरक अधिक प्रभावी ठरतो का, हे स्वतंत्रपणे तपासावे लागेल.
२. उष्णतेच्या ताणामध्ये मदत : उष्णतेच्या ताणामुळे शरीरात ऑक्सिडेटिव्ह ताण वाढू शकतो. योग्य पोषण आणि आवश्यक अँटिऑक्सिडंट घटकांचा पुरवठा उपयुक्त ठरू शकतो. मात्र नॅनो खनिजे सावली, थंड पाणी, योग्य वायुविजन आणि उष्णतेपासून संरक्षण यांची जागा घेऊ शकत नाहीत.
३. रोगप्रतिकारक कार्याला पोषणात्मक आधार : झिंक, सेलेनियम आणि इतर आवश्यक खनिजांचा योग्य पुरवठा सामान्य रोगप्रतिकारक कार्यासाठी महत्त्वाचा असतो. परंतु नॅनो पूरक दिल्याने रोगप्रतिकारक शक्ती निश्चितपणे वाढते किंवा संसर्गजन्य रोग टळतात, असा दावा पुराव्याशिवाय करता येत नाही.
४. शरीरस्थिती आणि दूध उत्पादन टिकविण्यास मदत : योग्य खनिज पोषणामुळे कमतरतेशी संबंधित समस्या कमी होण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, दूध उत्पादन आणि वजन टिकवून ठेवण्यासाठी पुरेशी ऊर्जा, प्रथिने, तंतुमय पदार्थ आणि पाणी उपलब्ध असणे सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे.
५. प्रजनन आरोग्यास पोषणात्मक आधार : काही खनिजांची कमतरता प्रजनन कार्यावर परिणाम करू शकते. ती कमतरता योग्यरीत्या दूर केल्यास फायदा होऊ शकतो. मात्र नॅनो खनिजे दिल्याने गर्भधारणा दर किंवा प्रजननक्षमता निश्चितपणे सुधारते, असे सिद्ध झालेले मानता येत नाही.

-----------------
इन्फो ः
पूरक आहाराचे योग्य नियोजन ः
अ) उपलब्ध चाऱ्याचा योग्य वापर ः
- ज्वारीचा कडबा, गव्हाचे काड आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार उपलब्ध असलेले इतर वाळलेले चारा यांचा योग्य वापर करावा. चाऱ्याची गुणवत्ता, बुरशीची उपस्थिती, पचनक्षमता आणि पोषक घटकांचे प्रमाण यांचे मूल्यमापन करावे.
- आवश्यकतेनुसार पशुपोषण तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली चाऱ्याची पौष्टिकता सुधारण्यासाठी मान्यताप्राप्त पद्धतींचा वापर करता येईल. चारा साठविताना ओलावा आणि बुरशीपासून संरक्षण करणे महत्त्वाचे आहे.
ब) पारंपरिक संतुलित पूरकांचा वापर ः
- दुष्काळाच्या काळात जनावरांना संतुलित पशुखाद्य, आवश्यकतेनुसार प्रथिनयुक्त पूरक आणि योग्य खनिज मिश्रण उपलब्ध करून द्यावे. निकृष्ट दर्जाच्या चाऱ्यावर अवलंबून असलेल्या जनावरांसाठी युरिया-मोलॅसिस-मिनरल ब्लॉक काही परिस्थितींमध्ये उपयुक्त ठरू शकतो.
- युरियाचा वापर तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केलेल्या योग्य उत्पादनाच्या स्वरूपातच करावा. युरिया थेट किंवा चुकीच्या प्रमाणात दिल्यास गंभीर विषबाधा होऊ शकते. लहान वासरे आणि इतर संवेदनशील जनावरांसाठी योग्य खबरदारी आवश्यक आहे.
क) स्वच्छ पाणी आणि उष्णतेपासून संरक्षण ः
- दुष्काळात पाण्याची उपलब्धता कमी होणे ही गंभीर समस्या असते. जनावरांना त्यांच्या गरजेनुसार स्वच्छ पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून द्यावे. सावली, योग्य वायुविजन आणि शक्य असल्यास उष्णतेचा ताण कमी करणाऱ्या व्यवस्थांचा अवलंब करावा.
दुभत्या गाई, गाभण जनावरे, वासरे आणि शरीरस्थिती खराब असलेल्या जनावरांना विशेष प्राधान्य द्यावे.
ड) नॅनो खनिजांचा विचारपूर्वक वापर ः
- नॅनो खनिज पूरक वापरण्यापूर्वी चारा आणि आहारातील खनिजांचे मूल्यमापन करावे. संबंधित उत्पादनाची रासायनिक रचना, कणांचा आकार, शुद्धता, स्थिरता, जैव उपलब्धता, विषारी परिणाम आणि गोवंशीय जनावरांमधील परिणामकारकतेचे पुरावे तपासावेत. केवळ उत्पादनावर ‘नॅनो’ असा उल्लेख आहे म्हणून ते पारंपरिक पूरकापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे मानू नये.

--------------
इन्फो ः
सुरक्षितता, नियामक बाबी ः
नॅनो पदार्थांचे गुणधर्म त्यांच्या आकारमानावर, रासायनिक स्वरूपावर, पृष्ठभागावरील गुणधर्मांवर आणि वापराच्या मात्रेवर अवलंबून असतात. त्यामुळे प्रत्येक पदार्थाची स्वतंत्र सुरक्षितता तपासणे आवश्यक आहे.
नॅनो खनिजांचा वापर करताना पुढील बाबींची काळजी घ्यावी.
१. मानवी वापरासाठी तयार केलेले नॅनो पूरक किंवा शेतीसाठी तयार केलेली नॅनो खते पशुखाद्य म्हणून वापरू नयेत.
२. कुक्कुटपालन, शेळ्या किंवा प्रयोगशाळेतील अभ्यासातील मात्रांचे थेट गाई-म्हशींसाठी अनुकरण करू नये.
३. उत्पादनातील कणांचा आकार, शुद्धता, रासायनिक स्वरूप, स्थिरता आणि विषारी परिणामांविषयी माहिती तपासावी.
४. रुमेनमधील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांवर, जनावरांच्या आरोग्यावर आणि दूध व मांसाच्या सुरक्षिततेवर होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यमापन करावे.
५. लागू असलेल्या भारतीय पशुखाद्यविषयक नियमांचे आणि उत्पादनविशिष्ट नियामक आवश्यकतांचे पालन करावे.
६. तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय किंवा पुरेशा सुरक्षितता पुराव्यांशिवाय नॅनो पूरकांचा नियमित व्यावसायिक वापर सुरू करू नये.

आर्थिक व्यवहार्यता ः
दुष्काळग्रस्त भागातील पशुपालकांसाठी कोणत्याही नवीन तंत्रज्ञानाची उपयुक्तता केवळ वैज्ञानिक परिणामांवर अवलंबून नसून त्याच्या खर्चावरही अवलंबून असते. त्यासाठी पारंपरिक खनिज मिश्रण आणि नॅनो खनिज पूरक यांची तुलना करून पुढील बाबींचा अभ्यास करावा.
• प्रति जनावर प्रतिदिन पूरक आहाराचा खर्च.
• दूध उत्पादनातील संभाव्य बदल.
• जनावरांचे वजन आणि शरीरस्थिती टिकवून ठेवण्याचा खर्च.
• उपचार किंवा आरोग्य व्यवस्थापनावरील खर्चातील बदल.
• उत्पादनाची उपलब्धता, साठवण आणि वाहतूक.
• लहान व सीमांत पशुपालकांसाठी आर्थिक नियोजन.
--------------------------------------
- डॉ. शिवाजी वाघ, ८६००४६७३७९
(लेखक पशुतज्ज्ञ आहेत.)