मुरमाड जमीन... पाण्याची कमतरता... शेतीतील अनिश्चितता... अशा आव्हानांवर मात करत इंदापूर तालुक्यातील शेळगाव येथील बापूराव किसन दुधाळ यांनी कष्ट, जिद्द आणि नियोजनाच्या जोरावर डाळिंबाची बाग फुलविली व आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. त्यांचा दोन एकरांवर सुरू झालेला डाळिंब शेतीचा प्रवास आज ५० एकरांपर्यंत पोहोचला आहे. विशेष म्हणजे, त्यांनी परिसरातील २०० पेक्षा अधिक शेतकऱ्यांना डाळिंब शेतीचे मार्गदर्शन करून त्यांना प्रगतीची नवी वाट दाखवली आहे.
- राजकुमार थोरात

शेळगावच्या डाळिंबाला परदेशात मागणी
इंदापूर तालुक्यातील शेळगाव आणि कडबनवाडी परिसराला डाळिंब शेतीचे आगार म्हणून ओळखले जाते. कमी पाण्यात येणारे पीक, मुरमाड जमीन आणि कोरडे हवामान या भागातील डाळिंब शेतीसाठी पोषक ठरते. या नैसर्गिक अनुकूलतेला शेतकऱ्यांच्या मेहनतीची जोड मिळाल्याने परिसरात दर्जेदार डाळिंबाचे उत्पादन घेतले जाते.

उत्पन्नाच्या नव्या संधी
आकर्षक रंग, उत्तम गुणवत्ता आणि चवीमुळे शेळगावच्या डाळिंबाने बाजारपेठेत स्वतःचे स्थान निर्माण केले आहे. स्थानिक पातळीवरून थेट परदेशी बाजारपेठांपर्यंत पोहोचलेल्या या डाळिंबामुळे परिसरातील शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाच्या नव्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. याच भागातील बापूराव दुधाळ यांनी आपल्या शेतीतून या प्रगतीला हातभार लावला आहे.

दोन एकरांवर १९९३ मध्ये श्रीगणेशा
दुधाळ यांनी सन १९९३ मध्ये दोन एकर क्षेत्रावर लागवड करून डाळिंबाचा श्रीगणेशा केला. पारंपरिक ऊस आणि इतर पिकांच्या तुलनेत डाळिंबातून चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळू लागल्याने त्यांनी हळूहळू लागवडीचे क्षेत्र वाढवण्यास सुरुवात केली. अनुभवातून शिकत, पिकाच्या गरजा समजून घेत आणि प्रत्येक टप्प्यावर योग्य नियोजन करत त्यांनी डाळिंब शेतीचा विस्तार केला. आज बापूराव दुधाळ यांच्याकडे २५ एकर, तर त्यांचे बंधू ब्रह्मदेव दुधाळ यांच्याकडे २५ एकर असे एकूण ५० एकर क्षेत्र डाळिंब लागवडीखाली आहे. दोन एकरांपासून सुरू झालेला हा प्रवास केवळ क्षेत्रवाढीचा नाही, तर सातत्यपूर्ण मेहनत, प्रयोगशीलता आणि शेतीतील संधी ओळखण्याच्या दूरदृष्टीचा आहे. आज बापूराव दुधाळ यांच्या पत्नी वंदना, मुलगा अजिंक्य यांच्यासह कुटुंबातील सदस्य रात्रंदिवस शेतीमध्ये कष्ट करीत आहेत.

पाणीटंचाईवर शेततळ्यांचा आधार
शेळगाव आणि कडबनवाडी परिसरात पाण्याची उपलब्धता मर्यादित आहे. अशा परिस्थितीत डाळिंबासारख्या पिकाचे यशस्वी उत्पादन घेण्यासाठी पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणे आवश्यक असते. ही गरज ओळखून दुधाळ कुटुंबाने सुमारे दोन एकर क्षेत्रात दोन शेततळी तयार केली आहेत.

प्रतिकूल परिस्थितीतही डाळिंब शेती टिकवली
पावसाळ्यातील पाणी तसेच विहिरीचे पाणी शेततळ्यांमध्ये साठवून ठेवले जाते. उन्हाळ्यात पाणीटंचाई जाणवू लागल्यावर या साठवलेल्या पाण्याचा उपयोग बागेच्या सिंचनासाठी केला जातो. पाण्याचे संधारण आणि उपलब्ध स्रोतांचा नियोजनबद्ध वापर यामुळे प्रतिकूल परिस्थितीतही डाळिंब शेती टिकवून ठेवण्यास मदत झाली आहे. पाणी कमी असले तरी योग्य नियोजन, पाण्याची बचत आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा सुयोग्य वापर केल्यास शेतीत चांगले परिणाम साधता येतात, हे दुधाळ कुटुंबाने आपल्या कृतीतून दाखवून दिले आहे.

व्यवस्थापनातून एकरी २० टन उत्पादन
डाळिंब शेतीत उत्पादन वाढवण्यासाठी लागवडीची पद्धत, झाडांची निगा, पाणी व्यवस्थापन आणि वेळेवर केलेली शेतीची कामे महत्त्वाची असतात. बापूराव दुधाळ यांनी आपल्या बागेत १३ फूट बाय ६ फूट अंतरावर डाळिंबाच्या झाडांची लागवड केली आहे. या पद्धतीनुसार एका एकरात साधारण ५६० झाडे आहेत. मुरमाड जमिनीत योग्य नियोजन आणि सातत्यपूर्ण कष्टांच्या जोरावर त्यांनी डाळिंबाची बाग फुलवली आहे. पिकाचे व्यवस्थापन, झाडांची निगा आणि उत्पादनाचे नियोजन यावर भर दिल्यामुळे त्यांच्या बागेत एकरी साधारण २० टनांपर्यंत उत्पादन मिळत आहे. जमिनीचा प्रकार किंवा पाण्याची उपलब्धता यांनाच शेतीतील यशाचे एकमेव माप न मानता, उपलब्ध परिस्थितीनुसार योग्य नियोजन करणे किती महत्त्वाचे आहे, याचे दुधाळ यांच्या शेतीतून प्रत्यंतर येते.

‘भगवा’ जातीच्या डाळिंबाला पसंती
दुधाळ यांच्या बागेत ‘भगवा’ जातीच्या डाळिंबाचे उत्पादन घेतले जाते. आकर्षक लालसर भगवा रंग, मऊ दाणे आणि रसाळ चव ही या जातीची वैशिष्ट्ये आहेत. या गुणांमुळे बाजारपेठेत या डाळिंबाला चांगली मागणी मिळते. दुधाळ हे जानेवारी ते मार्च या कालावधीत डाळिंबाचा बहार धरतात. त्यानंतर साधारण ऑगस्ट ते ऑक्टोबरदरम्यान फळांची काढणी केली जाते. योग्य वेळी बहार धरणे, फळांची गुणवत्ता टिकवणे आणि बाजारपेठेतील मागणीचा विचार करणे, या बाबींना ते महत्त्व देतात. शेतीत उत्पादन घेणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच ते योग्य वेळी आणि दर्जासह बाजारपेठेत पोहोचवणेही महत्त्वाचे असते. या दृष्टिकोनातून दुधाळ यांचे नियोजन लक्षवेधी ठरते.

परदेशी बाजारपेठेत डाळिंबाची भरारी
बापूराव दुधाळ यांच्या डाळिंबाचा आकार आणि गुणवत्ता चांगली असल्यामुळे त्यांच्या उत्पादनाला परदेशी बाजारपेठेतही मागणी मिळते. युरोप, ऑस्ट्रेलिया, बांगलादेश यांसह इतर देशांमध्ये त्यांच्या डाळिंबाची निर्यात होते. त्यांच्या डाळिंबाला प्रतिकिलो १७५ रुपयांपर्यंत उच्चांकी दर मिळाला आहे, तर सरासरी विक्रीदर प्रतिकिलो १०० रुपयांपेक्षा अधिक राहिल्याचे सांगितले जाते. दर्जेदार उत्पादन, बाजारपेठेची गरज आणि गुणवत्तेवर दिलेला भर यांमुळे डाळिंब शेतीला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम पर्याय म्हणून उभे करण्याचा त्यांचा प्रयत्न यशस्वी ठरला आहे. मात्र, बाजारभावात चढ-उतार होत असतात. त्यामुळे केवळ उच्चांकी दरावर अवलंबून न राहता उत्पादनाचा दर्जा, खर्चाचे नियोजन आणि विक्री व्यवस्थापन यांनाही तेवढेच महत्त्व आहे.

२०० पेक्षा अधिक शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन
बापूराव दुधाळ यांची खरी ओळख केवळ यशस्वी डाळिंब उत्पादक शेतकरी म्हणून नाही, तर इतर शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन देणारा प्रयोगशील शेतकरी म्हणूनही आहे. डाळिंब शेती करताना मिळालेला अनुभव, आलेल्या अडचणी आणि त्यातून शिकलेले धडे त्यांनी स्वतःपुरते मर्यादित ठेवले नाहीत.
आपल्याला मिळालेले ज्ञान इतर शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचावे, त्यांनाही डाळिंब शेतीतून प्रगती साधता यावी, या उद्देशाने त्यांनी मार्गदर्शन करण्यास सुरुवात केली. आतापर्यंत २०० पेक्षा अधिक शेतकऱ्यांना त्यांनी डाळिंब शेतीविषयी मार्गदर्शन केले आहे.

बाजारपेठेतील संधींपर्यंत शेतकऱ्यांना दिशा
डाळिंब लागवडीपासून बागेच्या व्यवस्थापनापर्यंत आणि उत्पादनाच्या गुणवत्तेपासून बाजारपेठेतील संधींपर्यंत विविध बाबींविषयी ते आपल्या अनुभवातून शेतकऱ्यांना दिशा देतात. अधिकाधिक शेतकऱ्यांनी डाळिंब शेतीकडे वळावे, आधुनिक पद्धतींचा अभ्यास करावा आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करून आर्थिक प्रगती साधावी, यासाठी त्यांचे प्रयत्न सुरू आहेत.
स्वतः प्रगती साधणे महत्त्वाचेच; पण आपल्या अनुभवाचा फायदा इतरांनाही करून देणे हे त्याहून मोठे कार्य आहे. दुधाळ यांच्या कामातून शेतीतील ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि परस्पर सहकार्याचे महत्त्व अधोरेखित होते.

‘कृषीधन निवास’मधून कष्टांचे प्रतिबिंब
डाळिंब शेतीच्या माध्यमातून दुधाळ कुटुंबाने आर्थिक प्रगती साधली आहे. दोन्ही भावांनी एकसारखी घरे बांधली असून त्यांना ‘कृषीधन’ असे नाव दिले आहे. या नावातून शेतीतून मिळवलेल्या समृद्धीचे आणि कष्टातून उभ्या राहिलेल्या संसाराचे प्रतीक दिसून येते. मातीशी नाते जपून, शेतीतील आव्हानांचा सामना करत आणि सातत्याने मेहनत घेत उभे केलेले हे कृषिधन त्यांच्या प्रवासाची साक्ष देत आहे.
--
कष्टांची फळे इतरांपर्यंत पोहोचवणारा शेतकरी...
शेतीत यश मिळवण्यासाठी केवळ चांगली जमीन किंवा मुबलक पाणी पुरेसे नसते. त्यासाठी अभ्यास, नियोजन, चिकाटी, बदल स्वीकारण्याची तयारी आणि संकटांवर मात करण्याची जिद्द आवश्यक असते. दुधाळ यांनी आपल्या शेतीतून हेच सिद्ध केले आहे. परदेशी बाजारपेठेत दर्जेदार उत्पादनाची ओळख निर्माण झाली आणि २०० पेक्षा अधिक शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करण्याची संधी मिळाली. त्यांच्या या प्रवासात वैयक्तिक प्रगतीसोबतच इतर शेतकऱ्यांच्या विकासाची तळमळही दिसून येते.

मुरमाड जमिनीत डाळिंबाची बाग फुलवणे हे त्यांचे यश; पण त्या बागेच्या अनुभवातून इतर शेतकऱ्यांच्या आयुष्यातही समृद्धीची फळे फुलवणे, ही त्यांच्या कार्याची खरी ओळख आहे.

शेतीकडे केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन म्हणून न पाहता, ज्ञान, नियोजन आणि मेहनतीच्या जोरावर प्रगती घडवून आणण्याची संधी म्हणून पाहिले, तर अनेक नवे मार्ग खुले होऊ शकतात. बापूराव दुधाळ यांची वाटचाल याच विचाराला बळ देते. स्वतःच्या शेतात यशाची बाग फुलवतानाच इतरांच्या शेतातही आशेची बीजे पेरणाऱ्या या अवलियाचा प्रवास निश्चितच अनेक शेतकऱ्यांसाठी प्रेरणादायी आहे.

06221, 06222