जोडोनिया कर

परि नाम न गाती, भुली भ्रमें
--------------
(उत्तरार्ध)

‘उपजले विटाळीं’ या अभंगात संत चोखामेळा देहाची नश्वरता, संसारातील मोह आणि नामस्मरणाचे महत्त्व अधोरेखित करतात. येथे ‘विटाळ’ हा शब्द केवळ बाह्य शुचिता-अशुचितेच्या अर्थाने न घेता जन्म-मृत्यूच्या चक्राला, देहधर्माला आणि देहाभिमानाला सूचित करणारा व्यापक आध्यात्मिक अर्थ धारण करतो. चोखामेळा बाह्य सोवळे-ओवळे, शुद्ध-अशुद्ध या कल्पनांपलीकडे जाऊन मनुष्याला देहाच्या नश्वरतेकडे पाहायला लावतात. जन्म आणि मृत्यू यांच्या मध्ये असलेला हा देहाचा प्रवास क्षणभंगुर आहे. म्हणून देहावर, देहाशी संबंधित सुखांवर किंवा बाह्य गोष्टींवर अत्याधिक अभिमान बाळगण्यात अर्थ नाही. जन्म झाला म्हणजे मृत्यू निश्चित आहे. देह मिळाला म्हणजे देहाचा क्षय निश्चित आहे. संसार मिळाला म्हणजे सुख-दुःख येणारच. पण या सर्वांच्या पलीकडे नामाचा आधार घेता येतो. म्हणून चोखामेळा नामस्मरणाचा आग्रह करतात. कारण बाह्य-परिस्थिती आपल्या पूर्ण नियंत्रणात नसते; पण नामाच्या आश्रयाने मनाला आधार, स्थैर्य आणि ईश्वराशी जोडलेपण मिळू शकते.
म्हणून प्रश्न हा नाही की ‘माझा देह किती सुखी आहे?’ खरा प्रश्न आहे... ‘या नश्वर देहाचा उपयोग मी कशासाठी करीत आहे?’ आधुनिक जीवनाशी, आजच्या काळातही हा अभंग सुसंगत आहे. माणूस आपल्या शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी, पैसा मिळविण्यासाठी, प्रतिष्ठेसाठी आणि सुखसोईंसाठी सतत धावत असतो. या धावपळीत स्वतःच्या मनाकडे पाहण्यासाठी वेळ मिळत नाही. ‘मी ज्या गोष्टींसाठी धावत आहे त्या खरोखर शाश्वत आहेत का? माझ्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू केवळ देह आणि बाह्य सुखे आहेत का? संकटाच्या वेळी माझ्या मनाला कोणता आधार आहे? मृत्यू अटळ आहे हे माहीत असूनही मी जीवनाचा उपयोग कसा करीत आहे? माझ्या अंतःकरणात नाम, सदाचार आणि ईश्वरस्मरणासाठी किती जागा आहे?’ याचा विचार साधकांनी करावा.

‘नश्वर देह, संसारातील सुख-दुःख आणि बाह्य वैभव यांच्यावर अंधविश्वास न ठेवता, मृत्यूचे भान ठेवून नामस्मरण, सदाचार आणि ईश्वरनिष्ठ जीवन जगावे’ हा संत चोखामेळांचा या अभंगातील मुख्य संदेश आहे.
चोखामेळा देहाचा तिरस्कार करतात असा नाही. देह आवश्यक आहे; पण देह हे अंतिम सत्य नाही. देहाचा उपयोग साधनेसाठी, नामस्मरणासाठी आणि सदाचारासाठी करावा; देहालाच जीवनाचे अंतिम ध्येय मानू नये.
-----------
drsunildeshpande@gmail.com