प्रारंभीच्या काळात मृताच्या पार्थिव अवशेषावर स्तूपरचना करण्यात येई; परंतु नंतरच्या काळात अनेक स्तूपांची आवश्यकता भासू लागली, म्हणून स्तूप हे गौतम बुद्धांच्या महानिर्वाणाचे प्रतीक मानले गेले व त्यांना उपास्य वास्तू असं स्वरूप आलं. अनेक गुहामंदिरांमधल्या चैत्यांमध्ये कोरलेले स्तूप या प्रकारचे आहेत. ‘एक पूजनीय प्रतीक’ असंच त्यांचं स्वरूप नंतरच्या काळात राहिलेलं दिसतं.

भरहुत स्तूप

शुंग वंशाच्या काळात इसवीसनपूर्व १५० च्या सुमारास एक भव्य स्तूप मध्य प्रदेशातल्या सतना जिल्ह्यात (पूर्वीचं नागोद) भरहुत या ठिकाणी बांधण्यात आला होता. अनास्थेमुळं काही शतकांनंतर तो पडून गेला व नामशेष झाला.

सन १८७३ मध्ये तिथं केलेल्या उत्खननात त्याच स्तूपाच्या वेदिका व पूर्वतोरणाचे काही अवशेष सापडले. ते ‘कलकत्ता म्युझियम’मध्ये ठेवण्यात आले आहेत. काही अवशेष युरोप-अमेरिकेतल्या कलासंग्रहालयात आहेत. मूळ जागी आज स्तूपाचं काहीच अस्तित्व आढळत नाही. अस्तित्वात असणाऱ्या अवशेषांवरूनच ही वास्तुकला अभ्यासावी लागते.

तोरणावरची सजावट, तसंच वेदिकेच्या तीन उभ्या खांबांवर असलेल्या आडव्या, अवजड शिलेवर एका बाजूला कमलपुष्पांची सुंदर मालिका कोरलेली पाहायला मिळते. वेदिकेच्या उभ्या खांबांवर वर्तुळाकार कोरलेल्या कमलपुष्पांच्या मध्यावर पागोटं घातलेल्या माणसांची डोकी कोरलेली आहेत.

ती प्रतीकात्मकरीत्या विविध राज्यांची असावीत असा एक तर्क केला जातो. इतर वर्तुळाकार सजावटीत वीसपेक्षा जास्त जातककथा व बुद्धजीवनावरील पाच-सहा प्रसंग शिल्पांकित केलेले आहेत. एकाच शिल्पात विविध प्रसंग कोरलेले आढळतात.

एकामागून एक असे क्रमानं घडलेले अनेक प्रसंग एकाच शिल्पात दाखवण्याची पद्धत तेव्हा होती, असं त्यातून दिसतं. मृगजातक, महाकपिजातक, मायादेवीचं स्वप्न, जेतवनविहाराचं दान इत्यादी वर्तुळाकारातली प्रसंगशिल्पं विशेष उल्लेखनीय आहेत.

शालभंजिका

प्रवेशद्वारावरच्या कोपऱ्यात स्तंभावर वेदिकेतल्या उभ्या खांबावर कोरलेल्या मनुष्याकृती या स्तूपाचं रक्षण करतात असा एक समज तत्कालीन समाजात होता. या संरक्षक मूर्ती त्यांच्या नावांसह कोरलेल्या आहेत. अशा मूर्तींमध्ये भरहुत स्तूपाच्या एका वेदिकास्तंभावरची यक्षिणी ही चुलालोकदेवतेची मूर्ती शालभंजिका म्हणून विशेष प्रसिद्ध आहे. शालवृक्षाला बिलगून असलेल्या स्त्रीच्या आकृतीला ‘शालभंजिका’ किंवा ‘वृक्षिका’ असं म्हणतात.

भरहुतची ही यक्षिणी अखंड स्तंभावर उथळ उठावात कोरलेली आहे. ती हत्तीवर उभी असून उजव्या हातानं तिनं वृक्षाची फांदी धरलेली आहे. हत्तीच्या पाठीवर उजवा पाय ठेवून दुसऱ्या पायानं वृक्षाच्या खोडाला तिनं विळखा घातलेला आहे. ही मूर्ती खूप सुबक आहे. अशाच प्रकारचं काम सांचीच्या तोरणावर व अन्यत्रही आढळतं.

मृगजातककथा

कथेतले प्रसंग गंगातीरावरच्या जंगलात घडून आले आहेत. गौतम बुद्ध त्यांच्या एका पूर्वजन्मात सुवर्णमृगाच्या रूपात जन्माला आले होते असा हा प्रसंग आहे.

हा सुवर्णमृग पाणी पिण्यासाठी गंगातीरी आला असता त्याला एका सावकाराचा मुलगा नदीच्या पाण्यात बुडताना दिसला. तेव्हा त्या सुवर्णमृगानं त्या मुलाला आपल्या पाठीवरून तीरावर सुखरूप आणलं असा हा प्रसंग शिल्पांकित केलेला आहे. या शिल्पात नदीच्या लाटा, तसंच तरुणाला पाठीवर घेऊन काठापर्यंत आलेला सुवर्णमृग दाखवण्यात आला आहे. 

उजव्या कोपऱ्यातल्या शिल्पात याच कथेतला दुसरा प्रसंग दाखवण्यात आलेला आहे. बनारसची राणी स्वप्नात तो सुवर्णमृग पाहते...तो मृग मिळवण्यासाठी राजा बक्षीस जाहीर करतो...बक्षिसाच्या आमिषानं सावकाराचा तो मुलगा राजाला सुवर्णमृगाच्या ठिकाणी घेऊन जातो...राजा धनुष्याला बाण लावून सुवर्णमृगाचा वेध घेत असतानाच तो मनुष्यरूप धारण करतो व राजाला उपदेश देतो. तो उपदेश राजा हात जोडून नम्रपणे ऐकतो.

सांचीचा महास्तूप

सांचीचा मूळ स्तूप सम्राट अशोकांच्या वेळी इसवीसनपूर्व तिसऱ्या शतकात विटांनी बांधला होता. त्यामुळेच स्तूपाच्या अस्तित्वाला कोणताही धक्का न लावता त्याचा आकार दुप्पट वाढावला गेला. स्तूपाच्या दुरुस्तीचं काम इसवीसनपूर्व १५० च्या सुमारास सुरू झालं. ते अनेक वर्षं चाललं. त्याचा विस्तार शुंगकाळात व आंध्रकाळात झाला.

आज स्तूपाचा एकूण विस्तार ३६ मीटर असून त्याची उंची १६५ मीटर आहे. इथल्या दुसऱ्या प्रदक्षिणापथावर येण्यासाठी दक्षिणेच्या बाजूनं दोन जिने आहेत, तसंच अंडाकार आकाराच्या घुमटाकार हार्मिका असून तीन छत्र्याही आहेत.

सांचीची उठावशिल्पं ही भरहुत व बुद्धगया इथल्या शिल्पांपेक्षा अधिक खोलगट आहेत. जातककथा व बुद्धजीवनातल्या प्रसंगांखेरीज  लोकजीवनाचंही चित्रण इथल्या शिल्पांमधून आढळतं.

धार्मिक उत्सव, प्रासाद, लहान घरं, झोपड्या, तटबंदी असलेली शहरं, उद्यानं, ग्रामीण जीवन, तिथले व्यवसाय असे लोकजीवनाचे अनेक पैलू या शिल्पांमध्ये आढळतात. इथली शिल्पं अधिक प्रगत आणि सजीव व सौंदर्यपूर्ण वाटतात. एकूणच या शिल्पसौंदयार्मुळे सांचीचा स्तूप आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला आहे.

(लेखक हे चित्रकार, स्तंभलेखक, कलाभ्यासक आहेत.)