निसर्ग पर्यटन (फरकांडेचा झुलता मनोरा हा लेख काढून त्याठिकाणी हा लेख घ्यावा) --- NSK26H34118 : सचिन भोळे ---- सह्याद्रीतून जगाच्या नकाशावर ------------------------- महाराष्ट्राचे दुर्गवैभव एखाद्या गडाच्या पायऱ्या चढताना दम लागतो; पण माथ्यावर पोहोचल्यावर समोर दिसणारा सह्याद्री, वाऱ्यावर फडकणारा भगवा आणि दगडादगडांतून जाणवणारा इतिहास मनाला विलक्षण ऊर्जा देतो. क्षणभर डोळे मिटले, की जणू घोड्यांच्या टापांचा आवाज ऐकू येतो, रणशिंगांचा नाद घुमतो आणि मन नकळत सतराव्या शतकात पोहोचते. जिथे एका युगपुरुषाने स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले, ते प्रत्यक्षात उतरवले आणि याच गडकोटांना आपल्या सामर्थ्याचे अभेद्य आधार बनवले. - सचिन भोळे, नाशिक आज याच महाराष्ट्राच्या दुर्गवैभवाला जागतिक मान्यता मिळाली आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दूरदृष्टीची, मराठ्यांच्या शौर्याची आणि अद्वितीय दुर्गबांधणीची साक्ष देणाऱ्या तसेच महाराजांच्या लष्करी स्थापत्येशी संबंधित महाराष्ट्रातील अकरा दुर्गांचा समावेश UNESCO च्या जागतिक वारसा यादीत झाला आहे. हा केवळ दगड-मातीच्या वास्तूंचा सन्मान नाही; हा आपल्या अस्मितेचा, आपल्या इतिहासाचा आणि स्वराज्याच्या विचारांचा सन्मान आहे. भारतामध्ये राजस्थानचे भव्य राजवाडे-किल्ले आहेत, दिल्ली-आग्रा परिसरात साम्राज्यांच्या वैभवाची साक्ष देणारे दुर्ग आहेत आणि दक्षिण भारतात विशाल दगडी तटबंदीचे अद्भुत नमुने आहेत. येथील प्रत्येक दुर्ग म्हणजे निसर्गालाच संरक्षणव्यवस्थेचा भाग बनवणारी एक कल्पक रचना. महाराष्ट्राचे दुर्गवैभव म्हणजे केवळ किल्ल्यांची संख्या नव्हे; तर भूगोल, बुद्धिमत्ता, शौर्य आणि स्वराज्यनिष्ठा यांचा अद्वितीय संगम! महाराजांची दूरदृष्टी : स्वराज्याचा एक श्वास! छत्रपती शिवाजी महाराजांनी गडकोटांकडे केवळ युद्धासाठीच्या वास्तू म्हणून पाहिले नाही. त्यांच्या दृष्टीने गड म्हणजे संरक्षण, प्रशासन, रसद, गुप्तवार्ता, व्यापारमार्गांचे नियंत्रण आणि संकटाच्या काळात जनतेला आधार देणारी व्यवस्था होती. त्यांचे दुर्गविज्ञान केवळ दगडांची तटबंदी नव्हते; ते होते भूगोलाचे ज्ञान, परिस्थितीचे आकलन, संसाधनांचे नियोजन आणि दूरदृष्टीपूर्ण युद्धनीती यांचे शास्त्र! अकरा दुर्ग, अकरा अनुभव १. साल्हेर- सह्याद्रीतील शौर्याचा रणसाक्षीदार नाशिक जिल्ह्यातील साल्हेर हा महाराष्ट्रातील उंच पर्वतदुर्गांपैकी एक. १६७२ मधील साल्हेरच्या लढाईत मराठ्यांनी मोगल सैन्याचा मोठा पराभव केला. ही लढाई मराठ्यांच्या सामर्थ्याची आणि खुल्या मैदानातील युद्धकौशल्याची महत्त्वपूर्ण साक्ष मानली जाते. साल्हेरच्या माथ्यावर उभे राहिल्यावर केवळ निसर्ग दिसत नाही; स्वराज्याच्या आत्मविश्वासाचा इतिहासही अनुभवायला मिळतो. २. शिवनेरी- जिथे स्वराज्याच्या स्वप्नाचा जन्म झाला! जुन्नरजवळील शिवनेरी म्हणजे प्रत्येक मराठी माणसाच्या भावविश्वातील पवित्र स्थान. याच गडावर शिवजन्म झाला. बालशिवबांच्या जन्मभूमीत उभे राहिल्यावर जिजाऊंच्या संस्कारांची, त्यांच्या स्वप्नांची आणि भविष्यात हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करणाऱ्या बालकाच्या इतिहासाची आठवण मनाला भारावून टाकते. शिवनेरी हा केवळ जन्मस्थळाचा किल्ला नाही; तो महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचा उगमबिंदू आहे. ३. लोहगड- अभेद्यतेचे आणि स्थापत्य कौशल्याचे प्रतीक लोणावळ्याजवळील लोहगड आपल्या मजबूत तटबंदीमुळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण ‘विंचूकाटा’ रचनेमुळे प्रसिद्ध आहे. विंचवाच्या नांगीसारखा दिसणारा हा लांबट डोंगरसोंडेचा भाग दुर्गाच्या संरक्षणव्यवस्थेचे वैशिष्ट्य अधोरेखित करतो. व्यापारमार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि प्रदेशाच्या संरक्षणासाठी अशा किल्ल्यांचे महत्त्व मोठे होते. आज गिर्यारोहकांसाठीही लोहगड आकर्षणाचे केंद्र आहे. ४. खांदेरी- समुद्रावर स्वराज्याची नजर! मुंबईजवळील खांदेरीचा सागरी दुर्ग मराठ्यांच्या आरमारी दूरदृष्टीची आठवण करून देतो. समुद्रकिनाऱ्याचे संरक्षण, सागरी हालचालींवर लक्ष आणि व्यापारमार्गांचे नियंत्रण यासाठी जलदुर्गांचे महत्त्व अनन्यसाधारण होते. सह्याद्रीतील गडांप्रमाणेच समुद्रातील किल्लेही स्वराज्याच्या संरक्षणव्यवस्थेचे महत्त्वाचे घटक होते. ५. रायगड- जिथे स्वराज्याला सार्वभौमत्वाचा सोहळा लाभला! रायगड म्हणजे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णपान! याच दुर्गावर १६७४ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राजाभिषेक झाला. स्वराज्याचे स्वतंत्र सार्वभौम राज्य म्हणून झालेले हे प्रतिष्ठापण भारतीय इतिहासातील महत्त्वपूर्ण घटना आहे. रायगडावर जाणे म्हणजे केवळ पर्यटन नव्हे; ती स्वराज्याच्या राजधानीला केलेली भावपूर्ण वंदना आहे. ६. राजगड - स्वराज्याच्या विस्ताराचा साक्षीदार! दीर्घकाळ स्वराज्याची राजधानी राहिलेला राजगड म्हणजे दुर्गरचनेचा अप्रतिम नमुना. पद्मावती, सुवेळा आणि संजीवनी माचींची रचना, उंच कडे आणि विस्तीर्ण परिसर त्याच्या सामरिक महत्त्वाची साक्ष देतात. स्वराज्याच्या अनेक घडामोडींचा साक्षीदार असलेल्या या गडावरून दिसणारा सह्याद्री मनात अभिमान जागवतो. ७. प्रतापगड- पराक्रमाने इतिहासाला वळण दिले! महाबळेश्वर परिसरातील प्रतापगड हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या शौर्याचा जाज्वल्य प्रतीक आहे. १६५९ मध्ये येथे अफझलखानाशी झालेली ऐतिहासिक भेट आणि त्यानंतरची लढाई स्वराज्याच्या इतिहासातील निर्णायक घटनांपैकी एक ठरली. दाट वनराई, उंचसखल भूभाग आणि डोंगराच्या रचनेचा उपयोग करून उभारलेला हा दुर्ग युद्धनीती आणि भूगोलाच्या प्रभावी वापराची साक्ष देतो. ८. सुवर्णदुर्ग - कोकणच्या सागरात उभा असलेला पहारेकरी रत्नागिरी जिल्ह्यातील हर्णे किनाऱ्याजवळचा सुवर्णदुर्ग हा सागरी संरक्षणव्यवस्थेतील महत्त्वाचा दुर्ग. समुद्राच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या या किल्ल्याचे स्थानच त्याच्या सामरिक महत्त्वाची जाणीव करून देते. मराठा आरमाराच्या इतिहासाचा मागोवा घेताना अशा जलदुर्गांकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. ९. पन्हाळा - वेढ्यातून सुटकेच्या धाडसाची आठवण कोल्हापूरजवळील पन्हाळगड हा विशाल पठारी दुर्ग. १६६० मधील सिद्दी जौहरच्या वेढ्यातून शिवाजी महाराजांची सुटका आणि त्यानंतर पावनखिंडीशी जोडलेला बाजीप्रभू देशपांडे यांचा पराक्रम हा मराठी मनाला आजही भावुक करणारा इतिहास आहे. पन्हाळ्याची तटबंदी, दरवाजे आणि विस्तीर्ण परिसर पाहताना संकटातही धैर्य, नियोजन आणि निष्ठा कशी टिकवायची, याची प्रेरणा मिळते. १०. विजयदुर्ग - मराठा आरमाराच्या सामर्थ्याचा साक्षीदार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विजयदुर्ग हा कोकण किनारपट्टीवरील महत्त्वाचा जलदुर्ग. समुद्राने वेढलेली त्याची भौगोलिक रचना आणि मजबूत तटबंदी सागरी संरक्षणाच्या दृष्टीने उल्लेखनीय आहे. मराठा आरमाराच्या इतिहासात विजयदुर्गाला महत्त्वाचे स्थान आहे. हा किल्ला पाहताना जाणवते की स्वराज्याचे संरक्षण केवळ जमिनीवरच नव्हे, तर समुद्रातही नियोजनबद्ध पद्धतीने केले जात होते. ११. सिंधुदुर्ग- समुद्राच्या छातीवर कोरलेले स्वराज्य! मालवणजवळील सिंधुदुर्ग हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सागरी दूरदृष्टीचा अप्रतिम नमुना. समुद्रातील खडकाळ बेटावर उभारलेल्या या किल्ल्याच्या तटबंदीने किनारपट्टीच्या संरक्षणाला बळ दिले. समुद्राच्या लाटा अंगावर घेत शतकानुशतके उभा असलेला हा दुर्ग पाहताना मराठ्यांच्या स्थापत्य कौशल्याचा अभिमान वाटतो. या अकरा गडकोटांबरोबरच तामिळनाडूमधील जिंजी दुर्गाचाही जागतिक वारसा यादीत समावेश झाला आहे. यावरून मराठा लष्करी व्यवस्थेचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या भौगोलिक सीमांपलीकडेही कसा विस्तारला, याची जाणीव होते. (लेखक नाशिक येथील नोबल टुरिजमचे संचालक आहेत)