नांद्रा ग्रामसमृद्धी सूर्यवंशी (पाटील) परिवाराची संघर्षगाथा (सुधारित लेख) --------- शीर्षक मातीशी नाते, कर्तृत्वाला भरारी सूर्यवंशी (पाटील) परिवाराची संघर्षगाथा लीड.. नांद्रा (ता. पाचोरा) येथील सूर्यवंशी (पाटील) परिवाराची वाटचाल म्हणजे संघर्षावर मात करणाऱ्या जिद्दीची, कष्टातून उभ्या राहिलेल्या स्वाभिमानाची आणि संस्कारांची प्रेरणादायी गाथा. एका पिढीने कष्टाने जमीन मिळवली, पुढील पिढ्यांनी ती जपली आणि शिक्षण, समाजसेवा, देशसेवा, उद्योग व शेतीतून या वारशाला नवी उंची दिली. भावाभावांचा अतूट एकोपा आणि मातीशी नाते हीच या परिवाराची खरी ताकद आहे. --- संघर्षातून पायाभरणी या परिवाराच्या यशस्वी वाटचालीची पहिली वीट रचणारे आद्य पुरुष म्हणजे कै. सुखदेव नामू पाटील. परिसरात ते प्रेमाने ‘सुकदेव लाला’ म्हणून ओळखले जात. १९५६ ते १९७५ या काळात त्यांनी हॉटेल व्यवसायातून कर्तृत्वाची ओळख निर्माण केली. पहाण, आसनखेडे, कुरंगी व माहिजी परिसरात त्यांच्या व्यवसायाची विशेष ओळख होती. परिश्रम, प्रामाणिक व्यवहार आणि दूरदृष्टीच्या बळावर त्यांनी आर्थिक स्थैर्य मिळविले. त्यातून २७ बिघे शेती खरेदी केली. पुढील पिढीच्या स्वावलंबनाचा हा भक्कम पाया ठरला. --- संस्कारांची शिदोरी कै. सुखदेव लाला यांचे चिरंजीव बळीराम सुखदेव पाटील यांनी वडिलांकडून मिळालेली शेतीची जबाबदारी समर्थपणे सांभाळली. पाच मुले व तीन मुलींच्या कुटुंबाचा सांभाळ करताना त्यांनी मुलांना संपत्तीचा वारसा देण्याबरोबरच कष्ट, प्रामाणिकपणा, माणुसकी आणि एकोप्याचे संस्कार दिले. ‘भावांनी एकमेकांच्या सुख-दुःखात कायम सोबत उभे राहावे,’ हा त्यांचा विचार परिवाराच्या वाटचालीचा आधार ठरला. १९८९ ते १९९५ या काळात सौ. अंजनाबाई बळीराम पाटील नांद्रा ग्रामपंचायतीच्या पहिल्या महिला उपसरपंच होत्या. त्यांच्या पुढाकाराने गावात पहिले शॉपिंग कॉम्प्लेक्स व महादेव मंदिरात महिला भजनी मंडळ स्थापन झाले. --- शेती, समाजसेवा अन् देशसेवा वसंत बळीराम पाटील यांनी वडिलांकडून मिळालेली शेतीची परंपरा पुढे नेली. शेतीशी नाते जपत त्यांनी २००० ते २००४ या कालावधीत नांद्रा ग्रामपंचायतीचे उपसरपंच म्हणून सामाजिक योगदान दिले. या परिवाराने देशसेवेची परंपराही अभिमानाने जपली. कै. कैलास वसंत पाटील यांनी ‘बीएसएफ’मध्ये सेवा बजावताना २०२४ मध्ये वीरमरण पत्करले. त्यांचे बलिदान परिवाराच्या इतिहासातील अभिमानास्पद आणि भावस्पर्शी अध्याय आहे. अमोल पाटील (बंटी सर) जवखेडे येथे माध्यमिक शिक्षक म्हणून ज्ञानदानाचे कार्य करत आहेत. नितीन पाटील भारतीय सैन्यात देशसेवा बजावत आहेत. सोनम पाटील यांनी सरपंच म्हणून रस्ते, पाणी आणि ग्रामविकासाच्या प्रश्नांवर काम केले. --- भोपाळच्या संकटातूनही न ढळलेली जिद्द नंदू बळीराम पाटील यांनी भोपाळ येथील स्टेट ट्रान्स्पोर्ट विभागात नोकरी करत कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडली. सन १९८४ च्या भीषण भोपाळ वायू दुर्घटनेचा त्यांनी प्रत्यक्ष सामना केला. या दुर्घटनेचे दुष्परिणाम सहन करतानाही त्यांनी परिस्थितीसमोर हार मानली नाही. दोन मुलगे आणि एका मुलीचे संगोपन, शिक्षण आणि संस्कार यांची जबाबदारी त्यांनी समर्थपणे पार पाडली. --- ‘त्या’ प्रसंगातून उभा राहिलेला त्याग २१ नोव्हेंबर १९९४ रोजी विनायक बळीराम पाटील यांचे अपघाती निधन झाले. त्या वेळी त्यांच्या पत्नी ललिता पाटील चार महिन्यांच्या गरोदर होत्या. अशा वेळी संपूर्ण कुटुंबावर दुःखाचा डोंगर कोसळला. मात्र याच प्रसंगी परिवारातील एकोप्याची खरी ताकद समोर आली. धाकटे बंधू राजेंद्र बळीराम पाटील यांनी विधवा भावजाई ललिता पाटील यांच्याशी विवाह करून त्या कुटुंबाला आधार दिला. हा निर्णय केवळ वैवाहिक निर्णय नव्हता; तो कर्तव्य, त्याग, माणुसकी आणि भावाच्या कुटुंबाला स्वतःचे मानण्याचा निर्णय होता. याच काळात त्यांना परमपूज्य श्री. माताजी निर्मला देवी प्रणित सहजयोगाची अनुभूती मिळाली. या आध्यात्मिक आधाराने त्यांच्या जीवनाला नवी दिशा आणि मानसिक स्थैर्य मिळाले. --- कर्तृत्ववान प्रवास सूर्यवंशी (पाटील) परिवाराच्या वाटचालीत राजेंद्र बळीराम पाटील यांचा प्रवास विशेष उल्लेखनीय आहे. कौटुंबिक जबाबदारी, वैयक्तिक संघर्ष, भावाच्या कुटुंबाची जबाबदारी, अध्यात्मिक आधार आणि उद्योजकीय स्वप्न, अशा अनेक आव्हानांना ते सामोरे गेले. विनायक पाटील यांच्या अकाली निधनानंतर कुटुंबाची जबाबदारी त्यांनी स्वीकारली. ती ओझे न मानता कर्तव्य म्हणून निभावली. परिस्थितीने अडथळे निर्माण केले, मात्र त्यांनी परिस्थितीला दिशा ठरवू न देता जिद्द, कष्ट आणि आत्मविश्वासाने स्वतःची वाट घडवली. नोकरीपासून उद्योजकतेपर्यंत व्हीआयपी इंडस्ट्रीज, जळगाव येथे नोकरी करताना राजेंद्र बळीराम पाटील यांनी उद्योगक्षेत्राचा अनुभव घेतला. नोकरी सुरक्षित असली, तरी स्वतःच्या कर्तृत्वावर काहीतरी उभे करण्याची इच्छा मनात होती. अखेर २८ डिसेंबर २०१५ रोजी नाशिक येथे त्यांनी ‘राजकाल इंडस्ट्रियल सर्व्हिस’ची स्थापना केली. अवघ्या सात कामगारांपासून सुरू झालेला हा प्रवास कष्ट, सातत्य, प्रामाणिक व्यवहार आणि कामाप्रती निष्ठेच्या बळावर विस्तारला. आज हा व्यवसाय सुमारे ६०० कुटुंबांच्या रोजगाराचा आधार बनला आहे. रोजगारनिर्मितीला यशाचा केंद्रबिंदू मानत त्यांनी झारखंड, बिहार, उत्तर प्रदेश व मध्य प्रदेशातील आयटीआय तरुणांना महिंद्रा, हिंदाल्को, भारत वायर रोप यांसारख्या नामांकित कंपन्यांत रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या. त्यामुळे अनेक युवकांना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची संधी मिळाली. सात कामगारांपासून सुरू झालेला हा प्रवास आज शेकडो कुटुंबांच्या स्वावलंबनाचा आधार ठरला आहे. मातीशी नाते; आधुनिक शेतीकडे व्यवसाय वाढला, जबाबदाऱ्या वाढल्या; पण समाजाशी असलेली नाळ तुटली नाही. आप्पासाहेब पी. एस. पाटील माध्यमिक विद्यालय, नांद्रा येथे डिजिटल शिक्षणाला चालना मिळावी, यासाठी त्यांनी संगणक संच भेट दिला. उद्योगाच्या जगात यश मिळवत असतानाही राजेंद्र पाटील यांनी आपल्या मातीशी असलेले नाते कायम जपले. नांद्रा येथे १ हेक्टर शेतजमिनीत ९४० केशर आंब्यांची लागवड करण्यात आली आहे. कोणतीही रासायनिक खते न वापरता ही बाग सेंद्रिय पद्धतीने विकसित केली जात आहे. ही बाग म्हणजे केवळ शेतीचा प्रयोग नाही; ती त्यांच्या विचारांची ओळख आहे. --- पुढील पिढीला शिक्षणाची दिशा राजेंद्र पाटील यांच्या पुढील पिढीनेही शिक्षणाच्या क्षेत्रात आपली क्षमता सिद्ध केली आहे. मुलाने ई ॲण्ड टीसी इंजिनिअरिंग, तर मुलीने एमबीए (एचआर) पूर्ण केले आहे. शिक्षण, उद्योग आणि शेती या तिन्ही क्षेत्रांची सांगड घालत पुढील पिढीला स्वावलंबी बनविण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. --- ग्रामसेवेची अखंड परंपरा परिवारातील धाकटे बंधू प्रमोद बळीराम पाटील यांनी नांद्रा ग्रामपंचायतीचे सदस्य म्हणून गावातील लोकसमस्या आणि ग्रामविकासाच्या कामांत योगदान दिले. त्यांच्या पुढील पिढीने व्यवसायाच्या क्षेत्रात वाटचाल सुरू केली आहे. शुभम पाटील ‘शंभू मोबाईल’ आणि ‘शिव सिरॅमिक’ या व्यवसायांत कार्यरत आहेत, तर अक्षय पाटील ‘मोक्ष मेडिकल’च्या माध्यमातून व्यावसायिक क्षेत्रात पुढे जात आहेत. --- भावाभावांतील एकोपा या परिवाराच्या संपूर्ण प्रवासात एक गोष्ट वारंवार अधोरेखित होते, ती भावाभावांतील अतूट एकोपा. बळीराम सुखदेव पाटील यांनी आपल्या मुलांना दिलेला हा संस्कार पुढे त्यांच्या आयुष्याचा आधार बनला. संकटात एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहणे, सुख-दुःखात सहभागी होणे आणि प्रत्येकाच्या प्रगतीत संपूर्ण परिवाराचा आनंद मानणे, ही या परिवाराची संस्कृती बनली. विनायक पाटील यांच्या निधनानंतर राजेंद्र पाटील यांनी घेतलेला निर्णय हा या एकोप्याचा सर्वांत भावस्पर्शी पुरावा आहे. आणि पुढे त्यांनी उभे केलेले उद्योजकीय विश्व हे त्याच संस्कारांचे विस्तारित रूप आहे. स्वतः उभे राहणे आणि इतरांनाही उभे करणे. -- चौकट संस्कारांचा प्रेरणादायी वाटचाल सूर्यवंशी (पाटील) परिवाराची वाटचाल शिकवते की मोठेपण स्वतः किती उंच गेलो यात नसते, तर सोबत किती जणांना उंच नेले यात असते. सुखदेव लाला यांनी घातलेली कष्टाची पायाभरणी पुढील पिढ्यांनी संस्कार, एकोपा आणि कर्तृत्वातून विस्तारली. सात कामगारांपासून सहाशे कुटुंबांपर्यंतचा राजेंद्र पाटील यांचा प्रवास या जिद्दीचे प्रतीक आहे. ही केवळ परिवाराची गौरवगाथा नव्हे, तर पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी वारसा आहे.