सीटीबी : संदीप कुयटे --- ‘मदत नव्हे, रोजगार द्या’ या विचारातून उभारली सामाजिक चळवळ संघर्षातून घडलेले समाजसेवक : संदीप कुयटे लीड... दावचवाडीच्या मातीत जन्मलेला एक सर्वसामान्य शेतकरी कुटुंबातील मुलगा... आर्थिक अडचणी, संघर्ष आणि प्रतिकूल परिस्थिती यांना सामोरे जात स्वतःचे आयुष्य घडवतो आणि पुढे हजारो लोकांच्या आयुष्यात आशेचा किरण निर्माण करतो. ही कथा आहे निफाड तालुक्यातील दावचवाडी येथील संदीप कुयटे यांची. आजच्या काळात अनेक सामाजिक संस्था गरजूंना मदत करतात. अन्नधान्य, कपडे किंवा आर्थिक मदत देतात. मात्र संदीप कुयटे यांनी मदतीची व्याख्याच बदलली. ‘मदत नव्हे, रोजगार द्या’ हा विचार स्वीकारत त्यांनी बेरोजगारांना रोजगार, बेघरांना निवारा आणि युवकांना स्वावलंबनाचा मार्ग दाखविण्याचे कार्य हाती घेतले. त्यांचे हे कार्य आज अनेकांसाठी प्रेरणेचा विषय बनले आहे. संदीप कुयटे यांचे बालपण दावचवाडी या ग्रामीण भागात गेले. शालेय शिक्षण गावातच पूर्ण झाले. घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत मर्यादित होती. अनेक वेळा शिक्षणासाठी आवश्यक खर्च उचलणेही कठीण जात होते. मात्र त्यांनी परिस्थितीला दोष न देता ‘कमवा आणि शिका’ या तत्त्वाचा स्वीकार केला. शिक्षण घेत असताना विविध कामे करत त्यांनी स्वतःचा खर्च भागवला. संघर्ष हा त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग होता. प्रत्येक अडचणीतून मार्ग काढण्याची जिद्द आणि कठोर परिश्रमाची तयारी यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास अधिक दृढ होत गेला. नाशिकमध्ये नव्या प्रवासाची सुरुवात सन २००९-१० मध्ये संदीप कुयटे नाशिकमध्ये आले. सुरुवातीच्या काळात आर्थिक अडचणींमुळे त्यांना रामवाडी परिसरातील अत्यंत साध्या आणि कमी भाड्याच्या खोलीत राहावे लागले. त्याच काळात त्यांच्या नजरेस ‘जेटकिंग’ संस्थेचा फलक पडला. ‘१०० टक्के नोकरीची हमी’ हे वाक्य त्यांच्या मनाला भिडले. संस्थेची फी भरण्याइतके पैसे नसतानाही त्यांनी हार मानली नाही. नोकरी करत-करत आणि हप्त्यांमध्ये फी भरत त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले. संघर्षातून मिळविलेले हे शिक्षण त्यांच्या आयुष्याला नवी दिशा देणारे ठरले. समाजासाठी काहीतरी करण्याचा निर्धार २०१२ मध्ये शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी स्वतःपुरतेच यश मर्यादित ठेवले नाही. समाजासाठी काहीतरी करण्याचा निर्धार त्यांनी केला. याच काळात बेघर व्यक्तींसाठी निवारा केंद्र उभारण्याची संकल्पना त्यांच्या मनात आकार घेऊ लागली. त्याच वर्षी त्यांनी उद्योजकता विकास उपक्रम सुरू केला. मराठी युवक-युवतींना व्यवसाय उभारणीसाठी मार्गदर्शन देण्याचे कार्य त्यांनी हाती घेतले. मार्केटिंग, कच्चा माल व्यवस्थापन, बँकिंग, लेखा पद्धती, बाजारपेठेचा अभ्यास आणि सर्वेक्षण यांसारख्या विषयांवर त्यांनी अनेक महाविद्यालयांत व्याख्याने दिली. युवकांसाठी उभे केले रोजगाराचे व्यासपीठ २०१६ मध्ये त्यांनी ‘एपिक इन्स्टिट्यूट’ची स्थापना केली. त्यानंतर ‘विवेकबोध फाउंडेशन’च्या माध्यमातून युवकांना रोजगार उपलब्ध करून देण्याचे व्यापक कार्य सुरू झाले. संदीप कुयटे यांचा ठाम विश्वास आहे, की एखाद्या कुटुंबाला एकदाच मदत करण्यापेक्षा त्या कुटुंबातील व्यक्तीला रोजगार मिळवून देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. रोजगारामुळे त्या व्यक्तीचा आत्मसन्मान वाढतो, कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होते आणि भविष्यातील अनेक समस्या आपोआप सुटतात. या विचारातून त्यांनी असंख्य युवक-युवतींना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या. अनेक बेरोजगारांना प्रशिक्षण, मार्गदर्शन आणि रोजगार मिळवून देत स्वावलंबी बनविले. २६४ गावांचा अनुभव आणि सामाजिक जाण कामाच्या निमित्ताने संदीप कुयटे यांनी तब्बल २६४ गावांमध्ये भ्रमंती केली. या प्रवासात त्यांनी ग्रामीण भागातील लोकांचे प्रश्न जवळून पाहिले. अनेक कुटुंबे आर्थिक अडचणींनी ग्रासलेली होती. काहींना रोजगार नव्हता, तर काहींना कौशल्य असूनही संधी मिळत नव्हती. या वास्तवाने त्यांना अधिक संवेदनशील बनविले. त्यांनी ओळखले, की तात्पुरती मदत हा कायमस्वरूपी उपाय नाही. रोजगार, कौशल्य विकास आणि शिक्षण यावर भर दिल्यास समाजात मोठा बदल घडू शकतो. याच विचारातून त्यांनी रोजगारनिर्मितीची चळवळ अधिक व्यापक केली. बेघरांसाठी निवारा केंद्राचा लढा पुणे-मुंबई मार्गावर प्रवास करताना त्यांना अनेक बेघर व्यक्ती रस्त्याच्या कडेला राहताना दिसत. पाऊस, थंडी आणि उन्हाचा सामना करत जगणाऱ्या या लोकांची अवस्था पाहून ते अस्वस्थ होत. त्यांनी नाशिक महापालिकेकडे पाठपुरावा सुरू केला. सुरुवातीला अशा प्रकारच्या योजनेसाठी कोणतीही ठोस तरतूद नसल्याचे सांगण्यात आले. मात्र त्यांनी प्रयत्न सोडले नाहीत. उत्तराखंडमधील एका याचिकेचा अभ्यास करून त्यांनी शासन स्तरावर पाठपुरावा केला. अखेर २०२० मध्ये बेघर व्यक्तींसाठी निवारा केंद्र सुरू करण्यात यश आले. त्यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे अनेक बेघरांना सुरक्षित निवारा मिळाला. कौशल्य विकासातून नवे भविष्य रोजगार आणि निवारा याबरोबरच संदीप कुयटे यांनी कौशल्य विकासालाही प्राधान्य दिले. युवकांना रोजगारक्षम बनविण्यासाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम राबविले. सध्या ते ‘नॅशनल स्किल डेव्हलपमेंट कॉर्पोरेशन’च्या माध्यमातून नाशिकला ‘हेल्थ सिटी’ म्हणून विकसित करण्याच्या संकल्पनेवर कार्यरत आहेत. आरोग्य, शिक्षण आणि कौशल्य विकास यांचा संगम घडवून रोजगारनिर्मितीची नवी दालने खुली करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. समाज परिवर्तनाची दिशा सामान्य शेतकरी कुटुंबातून आलेल्या संदीप कुयटे यांनी स्वतःच्या संघर्षाला समाजसेवेचे रूप दिले. आज त्यांच्या कार्यामुळे अनेक युवक रोजगाराच्या मुख्य प्रवाहात आले आहेत. अनेक बेघरांना निवारा मिळाला आहे आणि असंख्य कुटुंबांना नवजीवन मिळाले आहे. ‘एखाद्या व्यक्तीच्या हाताला काम दिले तर त्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलू शकते,’ या विचाराला त्यांनी कृतीची जोड दिली आहे. रोजगार, शिक्षण आणि निवारा, या मूलभूत गरजांवर केंद्रित असलेले त्यांचे कार्य सामाजिक परिवर्तनाचा आदर्श नमुना ठरत आहे. संदीप कुयटे यांची वाटचाल ही केवळ यशोगाथा नाही, तर संघर्ष, सामाजिक बांधिलकी आणि परिवर्तनाच्या ध्यासाची प्रेरणादायी कहाणी आहे. त्यांच्या कार्यातून समाजाला स्वावलंबनाचा आणि सकारात्मक बदलाचा नवा मार्ग मिळत आहे. --- कोट गरजू व्यक्तीला एक वेळचे अन्न देणे महत्त्वाचे आहे; पण त्याला रोजगार मिळवून देणे हे त्याहून मोठे समाजकार्य आहे. समाजातील प्रत्येक व्यक्तीकडे क्षमता असते; गरज असते ती योग्य संधीची. संदीप कुयटे यांची वाटचाल आपल्याला शिकवते, की संघर्ष हा यशाचा अडथळा नसून तोच यशाचा पाया असतो. तात्पुरती मदत करण्यापेक्षा रोजगार, कौशल्य आणि आत्मविश्वास देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. समाज परिवर्तनाची सुरुवात एका सकारात्मक विचारातून होते. युवकांनी स्वप्ने पाहावीत, संघर्ष स्वीकारावा आणि स्वतःसोबत इतरांचे आयुष्य घडविण्याचा संकल्प करावा, हाच या यशोगाथेचा खरा संदेश आहे. - संदीप कुयटे --- चौकट कार्याचा ठसा - २६४ गावांमध्ये सामाजिक काम - युवकांसाठी रोजगार व कौशल्य विकास उपक्रम - ‘एपिक इन्स्टिट्यूट’ची स्थापना - ‘विवेकबोध फाउंडेशन’च्या माध्यमातून रोजगारनिर्मिती - बेघरांसाठी निवारा केंद्र उभारणीसाठी यशस्वी पाठपुरावा - नाशिकला ‘हेल्थ सिटी’ बनविण्याच्या संकल्पनेवर काम --- चौकट यशाची पंचसूत्री - जिद्द - चिकाटी - समाजसेवा - रोजगारनिर्मिती - स्वावलंबन