सीटीबी --- ज्ञान, संवेदनशीलता अन् आधुनिक उपचारांची ‘निवेदिता’ महिलांच्या आरोग्यप्रवासात डॉ. आश्लेषा पवार यांचा विश्वासाचा हात --- लीड स्त्री ही कुटुंबाचा आधार असते. घरातील प्रत्येक व्यक्तीच्या आरोग्याची, आनंदाची आणि गरजांची काळजी घेताना अनेकदा ती मात्र स्वतःच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करते. किशोरवयातील बदल, मासिक पाळीच्या समस्या, पीसीओडी, मातृत्व, वंध्यत्व, उच्चजोखमीची गर्भधारणा आणि पुढे रजोनिवृत्तीचा काळ... स्त्रीच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा वेगळ्या आरोग्यविषयक आव्हानांसह येत असतो. या प्रत्येक टप्प्यावर केवळ डॉक्टर म्हणून नव्हे, तर संवेदनशील मार्गदर्शक म्हणून महिलांच्या सोबत उभे राहण्याचा प्रयत्न करणारे नाव म्हणजे डॉ. आश्लेषा पवार. --- वैद्यकीय क्षेत्राचा समृद्ध वारसा लाभलेल्या द्वितीय पिढीतील स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. आश्लेषा पवार यांनी आधुनिक वैद्यकीय ज्ञान, प्रगत उपचारपद्धती आणि रुग्णांप्रति असलेली आत्मीयता यांच्या बळावर नाशिकमध्ये आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. निवेदिता हॉस्पिटलच्या माध्यमातून त्या महिलांच्या आरोग्याशी निगडित विविध समस्या हाताळत असून, विशेषतः वंध्यत्व उपचार, आयव्हीएफ, उच्चजोखमीची गर्भधारणा आणि दुर्बिणीद्वारे होणाऱ्या अत्याधुनिक शस्त्रक्रिया या क्षेत्रांत त्यांचा विशेष अभ्यास आहे. त्यांच्या वैद्यकीय प्रवासाची खरी ओळख म्हणजे सातत्याने शिकण्याची वृत्ती. वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण झाले म्हणजे ज्ञानाचा प्रवास संपत नाही, तर तो अधिक व्यापक होतो, हा विचार त्यांनी आपल्या कार्यातून जपला आहे. वैद्यकीय शिक्षणातून विशेष प्रावीण्याकडे डॉ. आश्लेषा पवार यांनी प्रवरा मेडिकल कॉलेजमधून स्त्रीरोग व प्रसूतिशास्त्रातील एम.एस. पदवी प्राप्त केली. स्त्रियांच्या आरोग्याशी संबंधित विविध समस्यांचा सखोल अभ्यास करताना त्यांनी आधुनिक निदान आणि उपचारपद्धतींचे विशेष प्रशिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला. पुणे येथे स्त्रीरोग आणि प्रसूतिशास्त्राशी संबंधित सोनोग्राफीचे विशेष शिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी दुर्बिणीद्वारे होणाऱ्या शस्त्रक्रिया क्षेत्रात आपले ज्ञान अधिक विस्तारले. कोची येथे मिनिमली इन्व्हेसिव्ह ॲन्ड पेल्विक सर्जरी अर्थात लॅप्रोस्कोपीमध्ये फेलोशिप पूर्ण केली. त्यानंतर पुणे येथे मिनिमल ॲक्सेस सर्जरी अर्थात हिस्टेरोस्कोपीचे विशेष प्रशिक्षण घेतले. स्त्रीरोग उपचारातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि संवेदनशील क्षेत्र असलेल्या वंध्यत्व उपचाराचे विशेष शिक्षण त्यांनी सुरत येथे घेतले. आज त्या वंध्यत्व व्यवस्थापन आणि आयव्हीएफ क्षेत्रात विशेष लक्ष केंद्रित करीत आहेत. आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञानाचा उपयोग रुग्णांच्या हितासाठी कसा करता येईल, याचा सातत्याने अभ्यास करणे आणि नव्या उपचारपद्धती आत्मसात करणे, हा त्यांच्या व्यावसायिक प्रवासाचा महत्त्वाचा भाग आहे. --- चौकट डॉ. आश्लेषा पवार यांची शैक्षणिक वाटचाल एम.एस. : स्त्रीरोग व प्रसूतिशास्त्र (प्रवरा मेडिकल कॉलेज) डिप्लोमा : प्रसूती व स्त्रीरोग सोनोग्राफी, पुणे फेलोशिप : मिनिमली इन्व्हेसिव्ह ॲन्ड पेल्विक सर्जरी, कोची विशेष प्रशिक्षण : वंध्यत्व उपचार, सुरत फेलोशिप : मिनिमल ॲक्सेस सर्जरी (हिस्टेरोस्कोपी), पुणे --- प्रत्येक स्त्रीसाठी... प्रत्येक टप्प्यावर महिलांचे आरोग्य म्हणजे एका विशिष्ट वयोगटापुरता मर्यादित विषय नाही. किशोरवयात शरीरात होणारे बदल, मासिक पाळीतील अनियमितता आणि हार्मोन्सशी संबंधित समस्या असतात. पुढे पीसीओडी, विवाहानंतर गर्भधारणेशी संबंधित प्रश्न, प्रसूती आणि काही जोडप्यांसाठी वंध्यत्वाचा संघर्ष सुरू होतो. वय वाढत असताना रजोनिवृत्ती आणि त्यासोबत निर्माण होणाऱ्या आरोग्यविषयक समस्यांना सामोरे जावे लागते. या संपूर्ण आरोग्यप्रवासात महिलांना योग्य मार्गदर्शन मिळावे, यासाठी डॉ. पवार सर्वंकष दृष्टिकोनातून उपचार करतात. रुग्णाच्या आजाराकडे केवळ वैद्यकीय अहवाल म्हणून न पाहता तिची जीवनशैली, मानसिक अवस्था, आहार आणि शारीरिक तंदुरुस्ती यांचाही विचार केला पाहिजे, असे त्यांचे मत आहे. त्यामुळे उपचार प्रक्रियेत औषधांसोबतच योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि मानसिक आरोग्याचे महत्त्वही अधोरेखित केले जाते. विशेषतः आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत पीसीओडी आणि मासिक पाळीशी संबंधित समस्या वाढताना दिसत आहेत. अशा वेळी औषधोपचारासोबत जीवनशैलीत बदल करणेही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. महिलांनी आपल्या आरोग्याबाबत जागरूक होऊन समस्या लपवून न ठेवता योग्य वेळी वैद्यकीय सल्ला घ्यावा, यावर त्या विशेष भर देतात. सर्वंकष आरोग्यसेवेचा दृष्टिकोन डॉ. आश्लेषा पवार यांच्या उपचारपद्धतीत आधुनिक वैद्यकीय उपचार, योग्य निदान, आहाराचे मार्गदर्शन, शारीरिक तंदुरुस्ती, मानसिक आरोग्याची काळजी, आवश्यक तेथे समुपदेशन यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. उच्चजोखमीच्या गर्भधारणेत सुरक्षिततेला प्राधान्य मातृत्वाचा प्रवास हा आनंदाचा असला तरी काही गर्भधारणांमध्ये विविध वैद्यकीय गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात. अशा वेळी आई आणि बाळ या दोघांच्याही आरोग्याची विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. डॉ. आश्लेषा पवार यांनी अनेक उच्चजोखमीच्या गर्भधारणा आणि गुंतागुंतीच्या वैद्यकीय परिस्थिती हाताळल्या आहेत. गर्भधारणेच्या सुरुवातीपासून आवश्यक तपासण्या, नियमित वैद्यकीय देखरेख आणि योग्य नियोजन याला त्या विशेष महत्त्व देतात. प्रत्येक गर्भधारणा वेगळी असते आणि प्रत्येक आईची आरोग्यस्थितीही वेगळी असते. त्यामुळे वैयक्तिक परिस्थिती समजून घेऊन योग्य उपचार आणि प्रसूतीचे नियोजन करणे आवश्यक असते. सामान्य प्रसूती असो किंवा वैद्यकीय गरजेनुसार सिझेरियन, आई आणि बाळाची सुरक्षितता हाच सर्वोच्च निकष असतो. वंध्यत्व उपचारात आशेचा किरण आई-बाबा होण्याचे स्वप्न प्रत्येक जोडप्यासाठी अत्यंत भावनिक असते. मात्र काही वेळा विविध कारणांमुळे हे स्वप्न सहजपणे पूर्ण होत नाही. अशा परिस्थितीत जोडप्यांना वैद्यकीय उपचारांसोबतच मानसिक आणि भावनिक आधाराचीही गरज असते. वंध्यत्व उपचार हे डॉ. आश्लेषा पवार यांच्या विशेष आवडीचे क्षेत्र आहे. या विषयाचे विशेष प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी वंध्यत्व व्यवस्थापन आणि आयव्हीएफ क्षेत्रात अधिक लक्ष केंद्रित केले आहे. वंध्यत्वाची समस्या प्रत्येक जोडप्यासाठी वेगळी असते. त्यामुळे सर्वांना एकाच प्रकारची उपचारपद्धती लागू होऊ शकत नाही. योग्य तपासण्या करून समस्येचे मूळ कारण शोधणे आणि त्यानुसार उपचारांची दिशा ठरविणे, हा त्यांच्या कार्यपद्धतीचा महत्त्वाचा भाग आहे. उपचारासाठी येणाऱ्या जोडप्यांच्या मनात अनेक प्रश्न, चिंता आणि अपेक्षा असतात. अशा वेळी त्यांना योग्य माहिती, समुपदेशन आणि सकारात्मक मानसिक आधार मिळणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. म्हणूनच या उपचारप्रवासात विज्ञानासोबत विश्वास आणि संवेदनशीलतेचीही तितकीच गरज असल्याचे त्या मानतात. --- चौकट विशेष प्रावीण्याची क्षेत्रे स्त्री आरोग्य : पौगंडावस्थेपासून रजोनिवृत्तीपर्यंत वंध्यत्व उपचार : तपासणी, व्यवस्थापन आणि आयव्हीएफ दुर्बिणीद्वारे शस्त्रक्रिया : लॅप्रोस्कोपी आणि मिनिमली इन्व्हेसिव्ह सर्जरी हिस्टेरोस्कोपी : गर्भाशयाशी संबंधित समस्यांचे निदान व उपचार उच्चजोखमीची गर्भधारणा : विशेष वैद्यकीय देखरेख प्रसूती सेवा : सामान्य आणि सिझेरियन प्रसूती प्रतिबंधात्मक आरोग्य : कर्करोग प्रतिबंध आणि स्तन आरोग्याविषयी जागरूकता हॉस्पिटलच्या बाहेरही आरोग्यजागृतीचा ध्यास डॉक्टरची भूमिका केवळ हॉस्पिटलमध्ये उपचार करण्यापुरती मर्यादित नसते, तर समाजात आरोग्यविषयक जागरूकता निर्माण करणेही तितकेच महत्त्वाचे असते. याच भावनेतून डॉ. आश्लेषा पवार विविध सामाजिक उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होत आहेत. नाशिकमध्ये महिलांसाठी आयोजित करण्यात आलेल्या विविध आरोग्य तपासणी शिबिरांमध्ये त्यांनी सहभाग घेतला आहे. महिला सक्षमीकरण, महिलांची सुरक्षितता, किशोरवयीन मुलींचे आरोग्य आणि कर्करोग प्रतिबंध यांसारख्या विषयांवर त्या जनजागृती करतात. विशेषतः किशोरवयीन मुलींना शरीरात होणाऱ्या बदलांविषयी योग्य माहिती मिळणे आवश्यक आहे. मासिक पाळी आणि स्त्री आरोग्याशी संबंधित विषयांबाबत अजूनही अनेक ठिकाणी संकोच आणि गैरसमज दिसून येतात. हा संकोच दूर करून वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून आरोग्यविषयक माहिती समाजापर्यंत पोहोचावी, यासाठी त्यांचा प्रयत्न सुरू असतो. --- चौकट समाजासाठीही तितकीच बांधिलकी - नाशिकमधील महिला आरोग्य शिबिरांमध्ये सहभाग - महिला सक्षमीकरणाविषयी जनजागृती - महिला सुरक्षा विषयावर मार्गदर्शन - किशोरवयीन मुलींच्या आरोग्याबाबत जागरूकता - कर्करोग प्रतिबंधासाठी माहिती आणि प्रबोधन - राष्ट्रीय व प्रादेशिक स्त्रीरोग परिषदांमध्ये सक्रिय सहभाग --- चौकट ‘निवेदिता’मागचा विश्वास वैद्यकीय उपचारातील तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले तरी डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यातील विश्वासाला पर्याय नाही. रुग्णाच्या समस्येकडे संयमाने ऐकून घेणे, तिला योग्य माहिती देणे आणि उपचार प्रक्रियेत विश्वास निर्माण करणे, ही आरोग्यसेवेची खरी ताकद आहे. डॉ. आश्लेषा पवार यांच्या वैद्यकीय प्रवासात आधुनिक तंत्रज्ञान आणि मानवी संवेदनशीलतेचा हा समतोल दिसून येतो. स्त्रीच्या आरोग्याशी संबंधित समस्यांकडे सर्वंकष दृष्टिकोनातून पाहत, आधुनिक उपचारपद्धतींचा उपयोग करून आणि समाजात जागरूकता निर्माण करून त्या महिलांच्या आरोग्यप्रवासात आपले योगदान देत आहेत. कोट महिलांनी स्वतःच्या आरोग्याला कुटुंबाइतकेच महत्त्व द्यायला हवे. कोणतीही समस्या लपवून ठेवू नका. योग्य वेळी तपासणी, योग्य सल्ला आणि निरोगी जीवनशैली यामुळे अनेक गंभीर समस्या टाळता येऊ शकतात. निरोगी महिला हीच निरोगी कुटुंबाची आणि सशक्त समाजाची खरी आधारशिला आहे. - डॉ. आश्लेषा पवार वैद्यकीय वारसा अन्‌ नवीन ज्ञान ज्ञानाची परंपरा लाभणे हे भाग्य असते; मात्र त्या परंपरेला स्वतःच्या अभ्यासाची, आधुनिकतेची आणि संवेदनशीलतेची जोड देऊन पुढे नेणे, ही खरी कर्तबगारी असते. डॉ. आश्लेषा पवार यांचा वैद्यकीय प्रवास याच विचाराचे उदाहरण आहे. द्वितीय पिढीतील स्त्रीरोगतज्ज्ञ म्हणून वैद्यकीय वारसा जपत त्यांनी सातत्याने नवीन ज्ञान आत्मसात केले. स्त्रीरोग व प्रसूतिशास्त्रापासून सोनोग्राफी, लॅप्रोस्कोपी, हिस्टेरोस्कोपी आणि वंध्यत्व उपचारांपर्यंत त्यांनी आपल्या कार्यक्षेत्राचा विस्तार केला. मात्र त्यांच्या प्रवासाची खरी ताकद केवळ शैक्षणिक पात्रतेत नाही. स्त्रीच्या आरोग्याकडे पौगंडावस्थेपासून रजोनिवृत्तीपर्यंतच्या संपूर्ण जीवनप्रवासाच्या दृष्टीने पाहण्याची त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. उपचारासोबत आहार, व्यायाम आणि मानसिक आरोग्य यांचा विचार करणारी सर्वंकष दृष्टी आजच्या काळाची गरज आहे. वंध्यत्वाच्या संघर्षात असलेल्या जोडप्यांसाठी आशेचा आधार, उच्चजोखमीच्या गर्भधारणेत सुरक्षिततेचा विश्वास आणि महिलांच्या आरोग्यविषयक जनजागृतीसाठी समाजात सक्रिय योगदान देत डॉ. आश्लेषा पवार यांचा प्रवास पुढे सुरू आहे. महिलांचे आरोग्य अधिक जागरूक, सक्षम आणि सुरक्षित व्हावे, या ध्येयाने ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि संवेदनशीलतेची सांगड घालणारी त्यांची ‘निवेदिता’ आरोग्यसेवेतील विश्वासाचा एक महत्त्वाचा प्रवास ठरत आहे.