आरोग्य पर्यटन फोटो - प्र. द. कुलकर्णी : NSK26H33981 २० वा लेख समतोल जीवनाचे रहस्य : योग-ध्यान धारणा ------------------------------------ आजच्या आधुनिक युगात माणसाच्या सुखसोयी वाढल्या आहेत. पैसा, गाडी, बंगला, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि जगभरातील माहिती एका क्लिकवर उपलब्ध झाली आहे. तरीही माणसाच्या मनातील अस्वस्थता, चिंता, ताणतणाव आणि एकटेपणा कमी झालेला दिसत नाही. अशा परिस्थितीत मनाला स्थैर्य देणारा, शरीराला निरोगी ठेवणारा आणि जीवनाकडे पाहण्याची सकारात्मक दृष्टी विकसित करणारा मार्ग म्हणजे योग. - प्राचार्य प्र.द.कुलकर्णी योग ही केवळ शारीरिक व्यायामाची पद्धत नसून शरीर, मन आणि आत्मिक जाणीव यांचा समतोल साधणारी भारतीय ऋषिपरंपरेने विकसित केलेली जीवनपद्धती आहे. जीवनातील खरा आनंद बाह्य सुखसाधनांमध्ये शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतर्मनाशी जोडून घेण्याची दिशा योग देतो. महर्षी पतंजली यांनी योगसूत्रात ‘योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः’ असे सांगितले आहे. म्हणजे चित्तातील चंचल वृत्तींचे नियमन करणे, त्यांना स्थैर्य प्राप्त करून देणे म्हणजे योग. मनातील विचार पूर्णपणे दडपून टाकणे हा त्याचा अर्थ नसून विचार, भावना आणि प्रतिक्रियांवर सजगतेने लक्ष ठेवत मनाला स्थिर करण्याची प्रक्रिया त्यामागे आहे. भगवद्गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी ‘योगः कर्मसु कौशलम्’ असे सांगितले आहे. प्रत्येक कर्म विवेकाने, एकाग्रतेने आणि कुशलतेने करणे हा योगाचा महत्त्वाचा पैलू आहे. तसेच ‘समत्वं योग उच्यते’ या वचनातून सुख-दुःख, यश-अपयश आणि मान-अपमान अशा परस्परविरोधी परिस्थितींमध्ये मनाचा समतोल राखण्याचे महत्त्व स्पष्ट होते. यावरून योगाचा संबंध केवळ आसनांशी नसून तो आपल्या विचारांशी, वर्तनाशी, कर्तव्याशी आणि जीवनदृष्टीशी आहे, हे लक्षात येते. अष्टांग योग : संतुलित जीवनाची पायाभरणी महर्षी पतंजली यांनी अष्टांग योगाची संकल्पना मांडली. यामध्ये यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी या आठ अंगांचा समावेश होतो. यम आणि नियम हे व्यक्तीच्या नैतिक आचरणाची आणि वैयक्तिक शिस्तीची पायाभरणी करतात. अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह ही पाच यमांची तत्त्वे आहेत. शौच, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान हे पाच नियम आहेत. या तत्त्वांच्या आचरणातून व्यक्तीमध्ये संयम, प्रामाणिकपणा, समाधान आणि आत्मपरीक्षणाची वृत्ती विकसित होऊ शकते. आसनामुळे शरीराची स्थिरता, लवचिकता आणि कार्यक्षमता वाढविण्यास मदत होते. प्राणायामातून श्वासावर सजग लक्ष केंद्रित करून श्वसनाचे नियमन शिकता येते. प्रत्याहार म्हणजे इंद्रियांना बाह्य विषयांच्या सततच्या ओढीतून माघारी वळविण्याचा अभ्यास. धारणा म्हणजे मन एका विषयावर केंद्रित करणे, ध्यान म्हणजे त्या एकाग्रतेचा सातत्यपूर्ण प्रवाह आणि समाधी ही योगपरंपरेतील अत्युच्च एकाग्रतेची व आत्मानुभूतीची अवस्था मानली जाते. अष्टांग योगाचा अभ्यास म्हणजे केवळ काही कृतींचे पालन नव्हे, तर व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्वांगीण विकासासाठी केलेला प्रयत्न होय. निरोगी शरीर : आनंदाचा पाया ‘पहिले सुख निरोगी काया’ ही म्हण जीवनातील आरोग्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. शरीर अस्वस्थ असेल, तर दैनंदिन कामांपासून नातेसंबंधांपर्यंत प्रत्येक गोष्टीवर त्याचा परिणाम होतो. बैठी जीवनशैली, दीर्घकाळ संगणक किंवा मोबाइलसमोर बसणे, अपुरी झोप आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव यांमुळे अनेक आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होऊ शकतात. योगासने शरीराची लवचिकता, संतुलन आणि स्नायूंची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत करतात. सूर्यनमस्कार हा अनेक आसनांचा समन्वित क्रम असून तो नियमित शारीरिक हालचालींसाठी उपयुक्त ठरू शकतो. भुजंगासनासारख्या आसनांमुळे पाठीच्या भागाची हालचाल सुधारण्यास मदत होते, तर शवासन शरीर आणि मनाला विश्रांती देण्याचा सराव घडवते. वज्रासनासारख्या आसनांचा उपयोग काही योगाभ्यासांत केला जातो; मात्र प्रत्येक आसनाचे परिणाम व्यक्तीनुसार बदलू शकतात. प्राणायाम आणि श्वसनाचे व्यायाम हे योगाभ्यासातील महत्त्वाचे घटक आहेत. अनुलोम-विलोम, दीर्घ श्वसन आणि भ्रामरी यांसारख्या पद्धतींमुळे अनेकांना शांतता आणि तणाव कमी झाल्याची जाणीव होऊ शकते. कपालभाती ही विशिष्ट श्वसनक्रिया असून तिचा सराव योग्य मार्गदर्शनाखाली करणे आवश्यक आहे. योगाभ्यासामुळे आरोग्याला हातभार लागू शकतो; मात्र तो कोणत्याही आजारावरील हमखास उपचार किंवा औषधोपचारांचा पर्याय नाही. विशेषतः उच्च रक्तदाब, हृदयविकार किंवा इतर आरोग्यसमस्या असलेल्या व्यक्तींनी प्राणायाम व योगक्रियांचा प्रकार आणि तीव्रता तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवावी. मनाची शांतता : आनंदाचा खरा स्रोत शरीराच्या आरोग्याइतकेच मानसिक स्वास्थ्य महत्त्वाचे आहे. आज अनेकांना भविष्याची चिंता, भूतकाळातील अनुभवांचे ओझे, कामाचा ताण, अभ्यासातील स्पर्धा आणि नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत यांचा सामना करावा लागतो. मन सतत भूतकाळ आणि भविष्यकाळात गुंतलेले असल्यामुळे वर्तमानातील क्षणाचा आनंद घेणे कठीण होते. ध्यान हा मनाला वर्तमान क्षणाशी जोडण्याचा प्रभावी सराव आहे. ध्यान म्हणजे विचार थांबविण्यासाठी मनाशी संघर्ष करणे नव्हे. मनात येणाऱ्या विचारांकडे, भावनांकडे आणि श्वासाकडे सजगतेने पाहणे, त्यांच्यात गुंतून न पडता पुन्हा लक्ष वर्तमानात आणणे, ही त्याची मूलभूत प्रक्रिया आहे. दररोज काही मिनिटे शांत बसून श्वासाचे निरीक्षण केल्याने एकाग्रता आणि भावनिक संतुलन विकसित करण्यास मदत होऊ शकते. नियमित योगाभ्यास आणि ध्यानामुळे काही व्यक्तींमध्ये तणाव, चिंता आणि झोपेच्या समस्यांमध्ये सुधारणा दिसून येते. मात्र त्याचे परिणाम व्यक्तीनुसार वेगवेगळे असतात. नैराश्य किंवा तीव्र मानसिक त्रास असल्यास योगासोबत योग्य वैद्यकीय किंवा मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांची मदत घेणेही आवश्यक आहे. मन शांत होऊ लागले की व्यक्ती स्वतःच्या प्रतिक्रिया अधिक चांगल्या प्रकारे समजू लागते. रागाच्या क्षणी थांबणे, परिस्थितीचा विचारपूर्वक सामना करणे आणि दुसऱ्याचे म्हणणे समजून घेणे शक्य होते. याचा सकारात्मक परिणाम कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांवरही होऊ शकतो. जीवनाचा आनंद : भोगापलीकडील जाणीव सामान्यतः माणूस आनंदाचा संबंध पैसा, प्रतिष्ठा, वस्तू, यश आणि इतरांच्या कौतुकाशी जोडतो. या गोष्टी जीवनाला सुखसोयी देतात; परंतु त्यांच्यामुळे मिळणारा आनंद अनेकदा परिस्थितीवर अवलंबून असतो. अपेक्षित गोष्ट मिळाली की आनंद होतो आणि ती न मिळाल्यास निराशा निर्माण होते. योग आपल्याला आनंदाकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी देतो. आनंद ही केवळ बाह्य परिस्थितीची देणगी नसून सजगता, समाधान आणि अंतर्मनातील स्थैर्य यांच्याशीही त्याचा संबंध असतो. याचा अर्थ भौतिक सुखांचा त्याग करणे असा नाही, तर त्यांच्यावरच संपूर्ण आनंद अवलंबून राहू न देणे असा आहे. जेवताना अन्नाची चव अनुभवणे, चालताना सभोवतालचे निरीक्षण करणे, कुटुंबीयांशी संवाद साधताना पूर्ण लक्ष देणे किंवा एखादे काम मनापासून करणे, या साध्या कृतींतूनही आनंद अनुभवता येतो. वर्तमान क्षणाशी जोडलेले राहण्याच्या या वृत्तीला सजगता किंवा ‘माइंडफुलनेस’ असे म्हटले जाते. तुलना ही मनातील असमाधानाचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. दुसऱ्याकडे काय आहे, त्याने किती प्रगती केली किंवा समाज आपल्याबद्दल काय विचार करतो, यावर सतत लक्ष केंद्रित केल्याने स्वतःच्या जीवनातील चांगल्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष होऊ शकते. योगाभ्यासातून आत्मपरीक्षण आणि स्वीकाराची वृत्ती विकसित झाल्यास या तुलनेची तीव्रता कमी होण्यास मदत मिळू शकते. गीतेतील समत्वाची शिकवण येथे महत्त्वाची ठरते. यश मिळाल्यावर अहंकार वाढू न देणे आणि अपयश आल्यावर स्वतःला पूर्णपणे अपयशी समजू न देणे, ही मानसिक परिपक्वतेची लक्षणे आहेत. परिस्थिती बदलत राहते; मात्र त्या परिस्थितीला सामोरे जाण्याची आपली वृत्ती अधिक संतुलित होऊ शकते. आधुनिक काळात योगाची वाढती गरज आज शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय आणि सामाजिक जीवनात स्पर्धा वाढली आहे. विद्यार्थ्यांना अभ्यासाचा ताण जाणवतो, कर्मचाऱ्यांना कामाच्या वेळा आणि उद्दिष्टांचे दडपण असते, तर ज्येष्ठ नागरिकांना आरोग्य आणि एकटेपणाच्या समस्यांना सामोरे जावे लागू शकते. अशा वेळी शारीरिक हालचाल, श्वसनाचा सराव, ध्यान आणि आत्मपरीक्षण यांना दैनंदिन जीवनात स्थान देणे उपयुक्त ठरते. (लेखक योग विषयातील तज्ज्ञ अभ्यासक आहेत.)