नागपूर : शेतकऱ्यांद्वारे पिकविण्यात आलेला शेतमाल हा बाजारात येईपर्यंत ३० ते ४० टक्के खराब होतो. याचा फटका, शेतकरी, व्यापारी आणि ग्राहकांना बसतो. मात्र, आता विश्‍वेश्‍वरैय्या राष्ट्रीय अभियांत्रिकी संस्थेच्या प्रा. डॉ. अनुपमाकुमार यांच्या मार्गदर्शनात दीक्षा लिंगायत आणि रंजिता दास या दोन विद्यार्थिनींनी बायोइंजिनिअरींगच्या माध्यमातून असे ‘इडिबल कोटिंग तयार केले आहे की ज्यामुळे फळ आणि भाज्या जास्त दिवस टिकणार आहेत.

फळे आणि भाज्यांमध्ये जीवनसत्त्वे, प्रथिने, फायबर आणि बायोएक्टिव्ह घटक मोठ्या प्रमाणात असतात. आपल्या आहारात त्याचे नियमित सेवन केल्याने अनेक आजारांचा धोका कमी होतो. भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा फळ आणि भाज्यांचे उत्पादन करणारा देश आहे. मात्र, कृषी संघटनांच्या आकडेवारीनुसार दरवर्षी एक तृतीयांश उत्पादन (१.३ बीएमटी) वाया जाते. याचे मुख्य कारण म्हणजे लवकर खराब होणारी फळे आणि भाजीपाला बाजारपेठेत पोहचण्यास होणारा उशीर आणि हा कृषीमाल साठविण्यासाठी शीतगृहे उपलब्ध नसणे हे होय. तसेच रोगराई आणि नैसर्गिक आपत्तीमुळेही शेतमालाचे नुकसान होते. तसेच शेतापासून किचनपर्यंतच्या प्रवासात हाताळणी, वाहतूक आणि साठवणूक यातून फळे खराब होतात.

याशिवाय त्याचे पौष्टिक मूल्यही कमी होते. त्यामुळे फळ आणि भाज्यांचे कापणीनंतरचे नुकसान टाळण्यासाठी बहुतांश फळ उत्पादक फळांच्या पृष्ठभागावर मेणाच्या कोटिंगचा वापर करताना दिसून येतात. या कोटींगमुळे फळ चमकदार दिसतात. मात्र, त्याचा मानवी आरोग्यावर विपरीत परिणाम होतो. मेण हे घातक असतात. त्यात ‘मॉर्फोलिन’ नावाचे एक ‘कार्सिनोजेनिक कंपाउंड असते. त्यामुळे व्हीएनआयटीच्या प्राध्यापिका डॉ. अनुपमा कुमार यांच्या मार्गदर्शनात दीक्षा आणि रंजिता यांनी खादी आणि ग्रामोद्योग आयोगाच्या प्रकल्पाच्या ‘ग्रीन प्रिझर्वेटिव्हज’ प्रकल्पाच्या माध्यमातून खाद्यतेल, बायोडिग्रेडेबल, नूतनीकरणीय बायोपॉलिमरपासून ‘इडिबल कोटिंग तयार केली आहे. हे पर्यावरण पूरक असून ते शरीरात गेल्यावरही त्याचा कुठलाही धोका मनुष्याला होत नाही. याशिवाय फळ आणि भाज्या या अधिक काळ ताज्या आणि टिकाऊ होतात.

इडिबल कोटिंग पर्यावरणपुरक

डॉ. अनुपमा कुमार यांनी तयार केलेले ‘इडिबल कोटिंग’मुळे पर्यावरणास कुठलाही अपाय नसून प्लॅस्टिक आणि मेणाच्या कोटिंगला उत्तम पर्याय म्हणूनही त्यास स्वीकारता येणे शक्य आहे. त्यातून अन्न प्रक्रिया उद्योगांमधून काढलेल्या बायोएक्टिव्ह संयुगेसह खाद्यतेल कोटिंग तयार करण्यासाठी नैसर्गिक फूड ग्रेड पॉलिमरचा वापर केला आहे.