नागपूर : शहरात व ग्रामीण भागात नेहमीच मोकाट श्वान स्वच्छंद विहार करताना दिसतात. मोकाट श्वानांना सुद्धा मानवाप्रमाणेच स्वतंत्रतेचे संवैधानिक अधिकार व कायद्याने संरक्षण प्राप्त आहे. कायद्याचे ज्ञान व जनजागृती नसल्या कारणाने मोकाट श्वानांना पकडण्यासाठी नेहमीच नागरिक महानगरपालिका, ग्रामपंचायत, नगरपरिषदेला तक्रारी देत असतात. परंतु, आपणास माहीत आहे का? मोकाट श्वानांना फक्त ABC rule 2001 नुसार नसबंदी अभियानासाठी रेस्क्यू केले जाऊ शकते. नसबंदी व रेबीज टिकाकरण झाल्यानंतर त्यांना त्यांच्या आवासात परत सोडण्याचा कठोर कायदा आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार श्वान चावल्यानंतरच्या वैद्यकीय उपचाराविषयी शासन, प्रशासन जनजागृती अभियान राबवीत नसल्याने अज्ञानापोटी जगभरात दरवर्षी ५९ हजारांपेक्षा अधिक लोक आपले प्राण गमावतात. नागपूर शहरात २०२० मध्ये पाळीव श्वान, रस्त्यांवरील श्वान १,३६९ लोकांना चावले आहेत. तर वर्ष २०२१ मध्ये २,१९६ लोकांना चावले आहेत. हा आकडा नागपूर महानगरपालिकेच्या रुग्णालयांचा आहे. परंतु, यात रेबीज श्वान चावल्याची निश्चित आकडेवारी नाही.

२८ सप्टेंबर हा दिवस जागतिक रेबीज दिवस म्हणून पाळला जातो. शासन, प्रशासनातर्फे मोकाट प्राण्यांचा विषय गंभीरतेने घेतला जात नाही. मोकाट श्वानांच्या हितासाठी रेबीज लसीकरण मोहीम राबविली जात नसल्यामुळे मोजक्या मोकाट श्वानांना रेबीज हा पशुजन्य आजार होतो. त्यामुळे मोकाट प्राण्यांचा हकनाक बळी जातो. प्राण्यांना दुसरीकडे अथवा जंगलात सोडणे, विष देणे, हत्या करणे, जखमी करणे, प्राण्यांचा छळ करणे कायद्याने गुन्हा आहे. असे कृत्य करणाऱ्या नागरिकांवर पशुक्रूरता निवारण अधिनियम व भारतीय दंड संहितेनुसार पोलिस गुन्हा दाखल करू शकतात.

रेबीज म्हणजे काय?

रेबीज हा विषाणूजन्य प्राणघातक रोग आहे. रेबीज हा पशुजन्य संक्रमित आजार आहे. हा रोग प्राण्यांप्रमाणेच माणसांनाही रेबीज संक्रमित श्वान चावल्यामुळे होतो. रेबीज हा रोग कोल्हा, लांडगा, तडस, वटवाघूळ, मुंगूस, घुबड या सगळ्या जंगली प्राण्यांत तसेच गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी, डुक्कर, उंट, घोडा, श्वान यासारख्या पाळीव प्राण्यांनाही होण्याची शक्यता असते. रेबीज रोगाचे विषाणू हे अतिसूक्ष्म ३०-३०० नॅनोमीटर लांब आणि ७०-७५ नॅनोमीटर रुंद असून, त्यांचा आकार बंदुकीच्या गोळीसारखा असतो.  हे विषाणू बाधित प्राण्याने चावा घेतल्यानंतर त्यांच्या लाळेतून जखमेत शिरतात तेथून मज्जातंतूवाटे मेंदूत प्रवेश करतात. तेथे विषाणूंची वाढ होते व नंतर ते लाळ उत्पन्न करणाऱ्या ग्रंथीत स्थिरावतात. त्यानंतर लाळेच्या माध्यमातून या रोगाचा प्रसार होतो.

रोगाची लक्षणे

• हा रोग प्राण्यांप्रमाणेच माणसांनाही रेबीज संक्रमित श्वान चावल्यामुळे होतो

• श्वान चावल्यानंतर तीन ते आठ आठवड्यांत या रोगाची लक्षणे दिसून येतात.

• काही वेळेस हा कालावधी १२ ते २३ महिने किंवा त्याहीपेक्षा अधिक महिन्यांचा किंवा वर्षांचा आढळून येतो. 

• प्राण्यांप्रमाणेच माणसांमध्येही या रोगाची लक्षणे आढळतात.

• ताप येणे, डोके व अंग दुखणे, स्नायू अडकणे, भूक मंदावणे, घसा खवखवणे, उलट्या होणे, पोटाचा दाह होणे अशी लक्षणे दिसून येतात

• माणसांमध्ये जसजसा आजार वाढत जातो तसतशी संवेदनशीलता जास्त प्रमाणात दिसून येते.

• प्रकाश, आवाज व पाणी यांची भीती निर्माण होते.

• पाण्याची जास्त प्रमाणात भीती निर्माण होणे याला हायड्रोफोबिया म्हणतात.

•  रेबीजच्या प्रादुर्भावामुळे नाडीचे ठोके वाढतात, बाहुल्या विस्फुरतात, बुबुळे मोठी होतात, डोळ्यांतून पाणी येते, माने व जबड्याभोवतालचे स्नायू आकडे गेल्यामुळे तोंडातून लाळ व फेस येतो, श्‍वसनास त्रास होऊन रुग्ण कोमात जाऊन मृत्यू होतो.

रेबीज श्वान चावल्यावर उपाययोजना

• श्वानाने चावा घेतलेली किंवा ओरखडलेली कोणतीही जखम असो,

• ती सर्वप्रथम पाणी व साबणाने दहा ते पंधरा मिनिटांपर्यंत स्वच्छ धुवा

• एक टक्का पोटॅशिअम परमॅंगेनेटचे द्रावणही धुण्यासाठी वापरता येईल

• यानंतर जंतुनाशक लावा

• लगेचच दवाखान्यात जाऊन डॉक्‍टरांच्या सल्ल्याने श्वान चावल्यानंतरचे लसीकरण करून घ्या

लसीकरणाचे दोन प्रकार

• श्वान चावण्यापूर्वी लसीकरण करणे

• श्वान चावल्यानंतर लसीकरण करणे